Projekti për paqen e përjetshme i Immanuel Kantit, i shkruar gati dy shekuj e gjysmë më parë, duket sot po aq aktual, në dritën e zhvillimeve në skenën ndërkombëtare – nga Ukraina te Gaza, e deri në Karaibe. Didaktik dhe i lehtë për t’u lexuar, ai nxjerr në pah një tension thelbësor: dialektikën mes natyrës njerëzore, thelbësisht egoiste, dhe arsyes potencialisht morale. Sipas Kantit, te njeriu ekziston një prirje morale që fle, edhe pse ai mbetet qartazi egoist. Çdo veprimtari njerëzore vendoset pikërisht midis këtyre dy poleve që formësojnë historinë. I mirë dhe i keq njëkohësisht në fe dhe në ekonomi, njeriu është po aq i tillë edhe në politikë. Prandaj, kur drejton shtetin, ai nuk arrin të çlirohet nga kushtëzimet e tij patologjike.
Në këtë logjikë, Kanti thekson se shtetet sillen si individë në kërkim të vazhdueshëm të fuqisë – si për të dominuar, ashtu edhe për t’i rezistuar dominimit. Edhe pse politika ka evoluar në formën e shtetit-komb, i cili përmes monopolit të dhunës mbron paqen civile duke imponuar ligjin brenda kufijve të përcaktuar, në nivel ndërkombëtar mungon një instancë më e lartë që do t’i detyronte shtetet të respektonin të drejtën. Ato nuk njohin asnjë autoritet mbi veten, duke e vendosur kështu botën në një sistem pa krye, të rregulluar nga forca – një gjendje anarkike ku mungon e drejta dhe ku rezistenca mbetet përgjigjja e vetme ndaj tundimit hegjemoni të fuqive perandorake.
Kanti flet për një “liri barbare” të shteteve, të cilat, ashtu si individi, janë luftarakë, të mbushur me armiqësi dhe me një etje të pangopur për pushtet. Megjithatë, ai sheh edhe një kundërpeshë: “një mekanizëm të natyrës për të drejtuar antagonizmin e prirjeve armiqësore (…) në mënyrë që njerëzit [ose shtetet] ta detyrojnë njëri-tjetrin t’i nënshtrohen ligjeve detyruese, duke prodhuar kështu një gjendje paqeje ku ligjet kanë forcë”.
“Që e drejta të sundojë mbi pushtetin”
Në këtë kuptim, duke iu nënshtruar vullnetarisht asaj që quajmë “e drejta ndërkombëtare”, shtetet krijojnë një hapësirë juridike globale që garanton paqen mes popujve. Për Kantin, kjo nuk është shprehje e mirësisë së burrështetasve, por e dekurajimit të ndërsjellë: edhe vendet më të dobëta zotërojnë burime potenciale rezistence. Shembja e perandorive koloniale pas Luftës së Dytë Botërore e dëshmon këtë: kostoja politike e dominimit u bë e papërballueshme. Fuqia ushtarake, në vetvete, nuk mjafton për të siguruar dominimin e një shteti mbi një tjetër – siç tregojnë edhe rastet e Vietnamit, Irakut apo Afganistanit.
Pavarësisht kapaciteteve të tyre ushtarake, amerikanët u detyruan të tërhiqen nga vendet që pushtuan, për shkak të kostove të larta njerëzore dhe financiare që solli rezistenca lokale. Kjo nuk është një përjashtim amerikan: të gjitha shtetet priren drejt zgjerimit, por ajo që i frenon është çmimi që duhet paguar. Kanti në këtë sheh dorën e natyrës, e cila i vjen në ndihmë vullnetit universal për të zbutur prirjet luftënxitëse. “Natyra do në mënyrë të parezistueshme që pushteti suprem, në fund, t’i takojë së drejtës.”
Megjithatë, asnjë shtet, sado i fuqishëm, nuk është në gjendje të imponojë një qeveri botërore që do të garantonte paqen ndërkombëtare. Natyra, thotë Kanti, i kundërvihet kësaj ideje duke përdorur “larminë e gjuhëve dhe të feve” për të mbajtur popujt të ndarë. Kështu, nga njëra anë kemi pamundësinë e një shteti botëror, dhe nga ana tjetër, karakterin luftarak të shteteve që kërkojnë vazhdimisht më shumë fuqi. Rivaliteti është i përhershëm dhe gjithmonë i gatshëm të shpërthejë në konflikt. E vetmja rrugëdalje mbetet ndërtimi i një të drejte ndërkombëtare, e mishëruar në organizata ndër-shtetërore si OKB-ja, e cila në vitin 1945 synoi të ndalonte luftën.
Por, sado e domosdoshme, OKB-ja mbetet e paaftë për të garantuar paqen e përjetshme. Lufta është ndaluar për të gjithë – përveç pesë fuqive me të drejtë vetoje në Këshillin e Sigurimit. Kjo krijon një rend jo-universal, një anomali juridike. Një analogji e thjeshtë: një komunitet që ndalon dhunën për të gjithë, por ua lejon atë pesë anëtarëve që sillen si zotër lufte. Përmes aleancave, këta aktorë e tregtojnë këtë privilegj me vasalët e tyre. Në këtë kuadër, OKB-ja dhe OJQ-të globale nuk kanë arritur të parandalojnë gjenocidin në Gaza. Izraeli, me mbështetjen diplomatike të Shteteve të Bashkuara, ka zhvilluar një luftë shfarosjeje, ndërsa SHBA-ja refuzon juridiksionin ndërkombëtar kur ai bie ndesh me interesat e saj.
Kanti është kundër ushtrive të përhershme, por pranon nevojën e tyre për mbrojtje. Ushtria duhet të jetë instrument i paqes, jo i luftës. Megjithatë, kjo çon në dilemën e sigurisë: një shtet që forcon mbrojtjen e vet perceptohet si kërcënim nga fqinjët, duke nxitur një spirale armatimi dhe aleancash që e afron botën me luftën. Në këtë kuptim, edhe ekzistenca e NATO-s kontribuon në krijimin e kundër-aleancave nga Rusia dhe Kina. Pas Luftës së Ftohtë, NATO do të duhej të shpërbëhej ose të vendosej nën autoritetin e OKB-së, por interesat e industrisë së armëve e kanë shtyrë zgjerimin e saj.
Në këtë sfond, konflikti në Ukrainë është produkt i një frike të dyfishtë: Evropa kërkon të frenojë një Rusi të perceptuar si ekspansioniste, ndërsa Rusia e sheh zgjerimin e NATO-s si kërcënim ekzistencial. Të dy palët kërcënojnë njëra-tjetrën, por arma bërthamore e bën të pamundur përshkallëzimin e drejtpërdrejtë. Paqja, megjithatë, mbetet e paarritshme. Ndërkohë, opinionet publike evropiane mbështesin Ukrainën, por jo një luftë direkte me Rusinë. Në përgjithësi, qeveritë janë luftënxitëse, ndërsa popujt paqedashës – siç dëshmon edhe rasti tragjik i Jean Jaurès.
Nga ana tjetër, konflikti në Lindjen e Mesme mbart plagë historike të thella. Pas gjenocidit nazist, hebrenjtë u perceptuan si viktima të një padrejtësie të pashprehshme. Ky kapital moral u përdor për krijimin e shtetit të Izraelit mbi tokat e palestinezëve të dëbuar. Me mbështetje ndërkombëtare, Izraeli u bë një fuqi që sot vepron brenda një logjike lufte dhe dominimi. Kanti do të thoshte se edhe te i shtypuri fle një shtypës.
Historia, si një varg shkaqesh, bën që ajo që po ndodh sot në Gaza të ushqejë urrejtjen e brezave të ardhshëm. Nëse balancat ndërkombëtare ndryshojnë, e ardhmja e Izraelit mund të bëhet e pasigurt. Në një botë ku më shumë shtete do të zotërojnë armë bërthamore, epërsia aktuale nuk është e garantuar. Izraeli mund të përballet me një zgjedhje: një shtet binacional me të drejta të barabarta, ose njohjen e një shteti palestinez që nuk harron të kaluarën.
Ndërkohë, paraliza e OKB-së për shkak të vetos e ka bërë të pamundur imponimin e së drejtës ndërkombëtare. Rreziku i një konflikti të ri global mbetet real – madje edhe në pika si Kaliningradi, ish-Königsbergu, vendlindja e Kantit. Ironia e historisë është e plotë: qyteti i filozofit të paqes mbetet sot një nga nyjet më të rrezikshme të tensioneve ushtarake në Evropë.