Dikur, çastet e mëdha të emancipimit lindnin mbi kalldrëmet e përgjakura të barrikadave; sot, ato po marrin formë në atmosferën e zymtë të parkingjeve të qendrave tregtare.
Në korrik të vitit 2024, në qytetin e vogël të Ormskirk-ut, në kontenë angleze të Lancashire, kompania ParkingEyei vuri një gjobë të dyshimtë Loren Cole-it. Me ndihmën e ChatGPT, 37-vjeçari e kundërshtoi vendimin, duke refuzuar të paguante 60 paundët (rreth 70 euro) që i kërkoheshin. Gjykata vendosi në favor të tij dhe i akordoi 462 paundë dëmshpërblim.
Për Karl Marx-in, Lancashire ishte vendi i pambukut. Pikërisht aty punëtorët, për herë të parë, « transferuan » dijen dhe aftësitë e tyre te makinat, vetëm që më pas t’i shihnin ato t’u ktheheshin si një fuqi e huaj që i sundonte. Dy shekuj më vonë, një model i inteligjencës artificiale – një makinë e trajnuar mbi inteligjencën e grumbulluar të njerëzimit – i jep kësaj radhe një njeriu mundësinë të rimarrë një copëz të jetës së tij nga një tjetër Leviathan i vogël.
Cole është pjesë e një ushtrie të padukshme, të shpërndarë kudo: qiramarrës që përballen me pronarë të papërgjegjshëm, migrantë që sfidojnë vendimet e autoriteteve, pacientë që kundërshtojnë kompanitë e sigurimeve. Kjo është ende larg heroizmit revolucionar. Megjithatë, do të ishte gabim të nënvlerësohej pesha e këtyre veprimeve.
Në të majtën politike, shumë e kanë dhënë tashmë gjykimin e tyre: inteligjenca artificiale është plagjiaturë në përmasa globale, një katastrofë klimatike dhe një flluskë spekulative. Prandaj, thonë ata, duhet frenuar, ndalur ose socializuar. E megjithatë, ajo mund të jetë njëherazi mundësia më e madhe që i është shfaqur socializmit në një shekull dhe kërcënimi më i madh që ai ka përballë.
Ky kërcënim është i dukshëm. Inteligjenca artificiale u jep njerëzve një fuqi veprimi mbi botën, aq të lehtë në përdorim sa edhe artificiale në natyrë. Ajo e zbeh çdo impuls revolucionar me një pyetje të sjellshme dhe të pafajshme: « A mund të bëj edhe diçka tjetër për ju sot? ». Në fund të fundit, çfarë roli i mbetet së majtës, nëse secili mund ta kundërshtojë padrejtësinë nga tastiera apo telefoni i vet? Duke e hedhur poshtë tërheqjen që ushtron inteligjenca artificiale si një formë të « ndërgjegjes së rreme », e majta nënshkruan aktin e vet të vdekjes.
Fatkeqësisht, shoku ChatGPT është edhe një spiun. Pyetjet që i mundësuan Cole-it të fitonte çështjen kundër ParkingEye nuk humbasin: ato përthithen nga modelet e inteligjencës artificiale dhe shërbejnë për t’i bërë ato edhe më të afta. Ashtu si dikur puna dhe dija e punëtorëve të Lancashire-it u përvetësuan nga makinat, edhe zgjuarsia e Cole-it bëhet pjesë e modelit. Modeli mëson prej tij dhe bëhet më i fuqishëm; ndërsa banorët e tjerë që përballen me të njëjtin problem nuk trashëgojnë asgjë. Çdo përpjekje për t’i bërë ballë padrejtësisë me anë të një prompt-i – udhëzimit që i jepet inteligjencës artificiale – duhet të nisë sërish nga e para.
Pikërisht këtu shtrohet pyetja socialiste: si mund t’u rikthehet të gjithëve dija e grumbulluar në inteligjencën artificiale gjeneruese? Si mund të shndërrohet ajo në një aftësi kolektive, në vend që të mbetet e mbyllur në kasafortat e një grushti pronarësh?
Tradicionalisht, socializmi është paraqitur si interpretuesi më i mirë i kapitalizmit. Ai e mori seriozisht premtimin borgjez për liri. Përfaqësuesit e tij në shekullin XIX e dinin mirë se, pas dyerve të mbyllura, kapitalistët po përgatitnin një gosti. Në vend që ta bojkotonin, ata i thyen dyert dhe hynë brenda. Aty zbuluan se ky sistem nuk ishte në gjendje t’u shërbente aq shumë njerëzve sa pretendonte. Kjo qasje mbështetej në një ide që sot është lënë në harresë: kapitali duhet të përballet me atë që mungon në menynë e sotme, jo me atë që mungonte në menynë e pardjeshme.
Dy rrugë drejt emancipimit
E majta e sotme vazhdon të mbetet e lidhur pas premtimeve të dikurshme – lirisë, vëllazërisë dhe drejtësisë – ndërkohë që kapitalizmi tashmë ofron diçka krejt tjetër: aftësinë për të vepruar, për të bërë dhe për të mësuar. Nëse etika protestante premtonte lirinë në të ardhmen, si shpërblim për nënshtrimin ndaj makinerive, inteligjenca artificiale na premton lirinë menjëherë, falë makinerive.
Nëse e majta nuk arrin ta shohë këtë si një mundësi, kjo ndodh sepse ajo vazhdon t’i qaset punës përmes një kuptimi tepër të ngushtë. E përqendruar te punësimi, paga, zhvlerësimi i aftësive dhe fuqia negociuese e punëtorëve, ajo e sheh shfaqjen e inteligjencës artificiale vetëm si një kapitull të ri në historinë e gjatë të përplasjes me kapitalin.
Megjithatë, tradita e vet socialiste përmban një koncept shumë më të gjerë të punës. Puna nuk është vetëm përpjekja që njeriu bën në shërbim të një kapitalisti; ajo është edhe veprimtaria krijuese njerëzore, e cila mishërohet në mjetet e punës dhe në makineri, në gjuhë dhe në rregullat që organizojnë jetën shoqërore.
Këtyre dy kuptimeve të punës u korrespondojnë dy rrugë drejt emancipimit. E para është politika e shpërndarjes, e cila merret me pyetjen se kush përfiton çfarë. E dyta është politika e trashëgimisë, e cila interesohet për atë që bëhen më pas aftësitë e krijuara nga njerëzit dhe për mënyrën se si ato u transmetohen të tjerëve.
Politika e shpërndarjes synon ta çlirojë punën nga kapitali në terrenin e njohur të pagave, orarit të punës dhe negociatave kolektive. Politika e trashëgimisë, nga ana tjetër, kërkon ta çlirojë veprimtarinë krijuese të njeriut nga diktati i ligjit të vlerës, duke zgjeruar aftësinë tonë për të vepruar, sidomos përmes teknologjisë dhe objekteve që krijojmë. Bëhet fjalë për trashëgimi, sepse aftësitë që mishërohen në to mbijetojnë edhe pasi krijuesit e tyre nuk janë më. Ato grumbullohen si një pasuri e përbashkët. Pyetja është: kush do të përfshihet në testament? Për këtë nuk vendos teknologjia, por raportet e forcës në politikë.
Për më shumë se një shekull, e majta i dha përparësi politikës së shpërndarjes, ndërsa i kushtoi shumë më pak vëmendje asaj që Manifesti i Partisë Komuniste e quan « zhvillimi i lirë i secilit ». Pikërisht këtë ideal, ndonëse në një formë të shtrembëruar, mishëron sot inteligjenca artificiale. Në shkallë masive dhe në shërbim të kapitalit, ajo realizon ëndrrën e vjetër të zgjerimit të aftësive njerëzore.
Në mënyrë paradoksale, inteligjenca artificiale na rikthen te disa nga pyetjet më themelore të Marksit: çfarë ndodh me aftësitë tona pasi ato mishërohen në objekte? Dhe kush duhet të organizohet për t’i rimarrë ato në zotërim?
Duke u mbështetur te Friedrich Hegeli, Marksi e quan « objektivizim » procesin përmes të cilit ajo që është brenda njeriut merr formë jashtë tij – atë që mund ta quajmë rruga e daljes. Të punosh do të thotë ta nxjerrësh veten jashtë vetes : aftësitë njerëzore mishërohen në sendet që krijohen, ndërsa vetë njeriu formësohet përmes veprimit të tij. Këto aftësi mund të marrin një formë materiale, duke u shndërruar në mjete pune, dije apo kulturë. Por ato mund të fitojnë edhe një autonomi të tillë, sa krijuesit e tyre përfundojnë duke u përballur me to si me një forcë të huaj, që nuk e kontrollojnë më. Dallimi qëndron te rruga e kthimit: te mënyra se si këto aftësi u rikthehen – ose nuk u rikthehen – atyre që i kanë krijuar.
Megjithatë, ato nuk mbeten kurrë të ngrira. Ajo që mishërohet në sende rikthehet gjithmonë në jetën shoqërore. Por nën sundimin e kapitalit ky rikthim merr një formë të shtrembëruar. Në treg, aftësitë njerëzore na kthehen si mallra; në procesin e prodhimit, si urdhra që duhen zbatuar. Në epokën e taylorizmit, kronometri ua zhvaste punëtorëve dijen e fituar nga përvoja dhe më pas ua kthente atë të shndërruar në udhëzime pune.
Inteligjenca artificiale është vetëm kapitulli më i fundit i kësaj historie. Çfarë na rikthen ajo? Jo më mallra dhe as urdhra, por vetë aftësitë njerëzore: në formën e këshillave, fjalëve, strategjive, gjykimeve dhe nismave. Megjithatë, ato vazhdojnë të rikthehen nën sundimin e kapitalit. Prandaj këto aftësi shtesë na vijnë në një formë të deformuar: të mbyllura brenda pronës private, të shkëputura nga krijuesit e tyre, nga konteksti dhe nga çdo përgjegjësi. Më pas, pikërisht atyre që i kanë prodhuar u jepen me qira kundrejt një tarife mujore.
Si mund t’u rikthehet kjo pasuri ndryshe krijuesve të saj? Pikërisht në këtë pikë Marksi nuk na ndihmon shumë. Ai e analizoi me mjeshtëri rrugën e daljes – mënyrën se si puna e gjallë dhe aftësitë njerëzore mishërohen në objekte dhe makineri – por pothuajse nuk u mor me rrugën e kthimit.
Pasuesit e Marksit u përpoqën ta plotësonin këtë mungesë. Lev Vigotski dhe Aleksej Leontiev, përfaqësues të teorisë sovjetike të veprimtarisë, e vendosën përvetësimin në qendër të zhvillimit njerëzor. Sipas tyre, çdo fëmijë trashëgon aftësitë që brezat para tij kanë mishëruar në mjetet e punës dhe në gjuhë. Psikologjia kritike gjermane e çoi këtë ide edhe më tej. Për Klaus Holzkamp-in, përfundimi më i lartë i procesit të të mësuarit është Handlungsfähigkeit – zgjerimi i aftësisë së njeriut për të vepruar. Ndërsa në Brazil, pedagogu Paulo Freire u përpoq të nxirrte nga jeta e përditshme e fshatarëve një fjalor « gjenerues », për t’ua rikthyer më pas si një mjet për ndërgjegjësim dhe veprim politik.
Megjithatë, askush prej tyre nuk arriti ta lidhte këtë mekanizëm të rikthimit me ekonominë politike. Pikërisht kjo është sfida që e pret sot të majtën – dhe që ajo, të paktën deri tani, ka zgjedhur ta shmangë. Në vend që ta përvetësojë të ardhmen, ajo duket më e prirur ta kufizojë atë. Si zakonisht, kërkon taksa, rregullore dhe moratoriume për inteligjencën artificiale. Ndërkohë, vazhdon të anashkalojë pyetjen vendimtare: a u rikthehet krijuesve të tyre fuqia e depozituar në këto sisteme në formën e një aftësie të përbashkët, të qëndrueshme dhe të hapur ndaj zhvillimit, apo ajo vazhdon të grumbullohet në majë, e kapur nga platformat digjitale?
Ndër ata që kanë guxuar të propozojnë alternativa është Bernie Sanders. Ai kërkon që dividendët e inteligjencës artificiale t’i rikthehen shoqërisë, përmes një fondi sovran që do të zotëronte aksione në kompanitë e mëdha të sektorit. Është një propozim me vlerë, por ai nuk do ta ndryshonte marrëdhënien mes qytetarëve dhe makinerive. Loren Cole ndoshta do të përfitonte një dividend, por do të vazhdonte të mbetej i vetëm në përballjen e tij.
Forma e dytë e emancipimit – ajo që mbështetet te trashëgimia – sot është mbuluar nga fusha si kultura, arsimi apo mbrojtja sociale. Megjithatë, ajo nuk është zhdukur. Gjurmët e saj gjenden ende, ndonjëherë afër sipërfaqes, ndonjëherë të fshehura thellë. Për ta rizbuluar, duhet të gërmojmë në tri vende: në Suedinë e viteve 1990, në fabrikat e Torinos të viteve 1960 dhe në faqet e një dorëshkrimi brazilian ende të papërkthyer në frëngjisht. Secili prej tyre sjell një pjesë të përgjigjes që u mungon të tjerëve: Suedia ofron institucionin që krijoi një klasë shoqërore; Torino metodën që i bëri punëtorët të shprehnin atë që dinin pa qenë të vetëdijshëm se e dinin; ndërsa Brazili teorinë e ciklit, e cila shpjegon se si dija e depozituar mund t’u rikthehet atyre që e kanë krijuar.
Në vitet 1990, një debat i vjetër i socializmit u rikthye për një çast në skenë. Siç tregon historiania Jenny Andersson, në debatet e neveritshme mbi « ekonominë e dijes », përfaqësuesit suedezë dhe britanikë të « rrugës së tretë » mbështeteshin në dy metafora të ndryshme. Për suedezët, dija ngjante me një bibliotekë: një e mirë publike që pasurohet sa më shumë ndahet me të tjerët. Për laburistët e rinj britanikë, përkundrazi, ajo ishte si një punishte: një pasuri e mishëruar te individi, që shitet dhe blihet në treg.
Por, përtej ndryshimit në gjuhë, të dyja palët kishin marrë të njëjtin drejtim. Si socialdemokratët suedezë, ashtu edhe laburistët britanikë, po hiqnin dorë nga synimi historik i socialdemokracisë për ta shoqërizuar kapitalin. Në vend të kësaj, ata po përpiqeshin ta shndërronin vetë shoqërinë në kapital. Kureshtja, krijimtaria, besimi mes njerëzve, madje edhe kultura, nisën të trajtoheshin si forma të « kapitalit njerëzor ». Së shpejti, biblioteka nuk do të ishte më, në rastin më të mirë, veçse një shtojcë e punishtes.
Megjithatë, këto dy metafora nuk kishin qenë gjithmonë në kundërshtim. Përpara se t’ia besonte shtetit detyrën e arsimit dhe kulturës, lëvizja punëtore kishte ngritur institucionet e veta: rrethe studimi, biblioteka punëtore dhe shtëpi të popullit. Ishte një mënyrë për të ndërtuar dije dhe aftësi kolektive, pa iu nënshtruar logjikës së kapitalit. Askund kjo traditë nuk u zhvillua më fuqishëm sesa në Suedi.
Edhe gjuha suedeze e shpreh këtë dallim. Fjala utbildning nënkupton formimin praktik dhe profesional, ndërsa bildning formimin kulturor e shpirtëror të individit. Për shekuj me radhë, ky i fundit ishte privilegj i aristokracisë. Më pas, lëvizja punëtore i rrëzoi këto barriera dhe ngriti lart idealin e folkbildning – arsimit popullor. Nuk bëhej fjalë thjesht për të nxitur leximin. Qëllimi ishte t’u jepej punëtorëve aftësia për të kuptuar mekanizmat e pushtetit, në mënyrë që t’i sfidonin dhe t’i ndryshonin. Biblioteka dhe punishteja nuk ishin dy botë të ndara; ato plotësonin njëra-tjetrën dhe drejtoheshin nga vetë njerëzit që i përdornin.
Me kalimin e kohës, kjo traditë u dobësua. Lëvizja punëtore ia kaloi shtetit përgjegjësinë për këtë mision. Vetëm shumë vite më vonë socialdemokratët suedezë pranuan se kishin gabuar. Në manifestin e tyre të vitit 1990, ata pohuan se zgjerimi i shtetit kishte sjellë edhe « likuidimin » e parimeve të vjetra të solidaritetit. Ajo që dikur ishte një mjet për fuqizimin e klasës punëtore, ishte shndërruar thjesht në një shërbim publik. Pa u vënë re, emancipimi i individit pushoi së qeni një synim politik dhe dalëngadalë u zhduk nga horizonti i debatit publik.
Nëse folkbildning-u suedez i mësoi klasës punëtore të kuptonte burimin e fuqisë së saj, ishte në Piemonte që ajo mësoi të lexonte plagët e veta, pikërisht aty ku liria përplaset me domosdoshmërinë. Një pjesë e trashëgimisë më radikale të lëvizjes punëtore mbetet ende e varrosur aty. Për ta rizbuluar, duhet t’u rikthehemi disa botimeve pak të njohura që tregojnë historinë e fabrikave të Torinos në vitet 1960.
Ivar Oddone ishte mjek i punës në Fiat. Ish-partizan dhe frymëzimi për personazhin kryesor të romanit të parë të Italo Calvino-s, ai dëgjonte vazhdimisht të njëjtën kërkesë nga punëtorët: « Më thuaj si të sëmurem sa më shpejt, që të largohem nga ky vend helmues ».
Sindikatat, me mbështetjen e mjekëve të kompanisë, negocionin vetëm çmimin e vuajtjes. Gjithë përpjekja përqendrohej te sigurimi i një dëmshpërblimi për sëmundjet profesionale. Oddone zgjodhi një rrugë krejt tjetër. Bashkë me punëtorët, ai nisi të regjistronte gjithçka që rrezikonte shëndetin e tyre në fabrikë: tymin, pluhurin, makineritë, zhurmën, substancat toksike…
Por vështirësia më e madhe nuk ishte kjo. Ai kërkonte të zbulonte një dije që vetë punëtorët këmbëngulnin se nuk e zotëronin: gjithë përvojën e heshtur, marifetet dhe zgjidhjet që kishin shpikur për t’ia dalë mbanë çdo dite pune. Sa herë që i pyeste, ata mjaftoheshin duke përsëritur procedurat zyrtare të fabrikës.
Atëherë Oddone shpiku një metodë sa të thjeshtë, aq edhe gjeniale: istruzione al sosia – « udhëzimet për zëvendësuesin ». U tha punëtorëve: imagjinoni se nesër dikush duhet t’ju zëvendësojë. Çfarë do t’i shpjegonit që ta kryente punën aq mirë, sa askush të mos e kuptonte se nuk ishit më ju?
Për herë të parë doli në sipërfaqe një dije që nuk ishte shkruar në asnjë manual. Punëtori i parë që iu nënshtrua këtij ushtrimi e përmblodhi përvojën me një fjali të vetme: « Nuk mësova asgjë të re. Thjesht kuptova se dija shumë gjëra pa e ditur se i dija ». Që nga ai çast, marrëdhënia e tij me punën ndryshoi rrënjësisht.
Bashkimi i bibliotekës dhe punishtes
E përmbledhur në broshurën L’ambiente di lavoro (« Mjedisi i punës »), kjo mënyrë e të kuptuarit të dijes, e lindur në përvojën e një fabrike të vetme, u shndërrua në një model me vlefshmëri të përgjithshme. Lufta dha frytet e saj. Rreziqet për shëndetin u përfshinë fillimisht në kontratat kolektive të punës, e më pas në ligjin e vitit 1978, që shënoi lindjen e sistemit shëndetësor italian. Vuajtjet individuale u shndërruan në përvojë kolektive; përvoja kolektive u kthye në ligj. Për një periudhë të shkurtër, biblioteka dhe punishteja u bënë pjesë e së njëjtës botë.
Gjetkë nuk ndodhi kështu. Në të vërtetë, biblioteka dhe punishteja nuk ishin thjesht dy metafora për dijen. Ato mishëronin dy rrugë të ndryshme drejt emancipimit. Punishtja ishte hapësira e politikës së shpërndarjes, ku puna përballej çdo ditë me domosdoshmërinë dhe negocionte kushtet e saj. Biblioteka, përkundrazi, ishte hapësira e politikës së trashëgimisë, ku kultivohej liria dhe ku dija transmetohej si një pasuri e përbashkët. Të paktën derisa pothuajse të gjithë – përfshirë edhe të majtën – iu dorëzuan joshjes së « ekonomisë së dijes ». Siç vëren Jenny Andersson, kjo ekonomi premtonte t’i pajtonte domosdoshmërinë dhe lirinë. Por në shërbim të kujt?
Përgjigjja suedeze erdhi dalëngadalë. Pikërisht në vitet 1990, kur socialdemokratët e ngrinin bildning-un në piedestal, ata njëkohësisht po ia zbraznin kuptimin. Formimi i njeriut nuk shihej më si zhvillim kulturor dhe qytetar, por si aftësi për t’u punësuar dhe si një paketë kompetencash të vlefshme për tregun. Në Britaninë e Madhe, New Labour nuk e fshehu këtë ndryshim. Ai zgjodhi ta shkatërronte bibliotekën dhe të ruante vetëm punishten, duke lënë mënjanë bibliotekën. Një zgjedhje e pritshme për një parti që dijen e shihte si mall dhe njerëzit si kapital njerëzor.
Silicon Valley, ndërkaq, e realizoi këtë shpërbërje në formën e një sinteze: ajo bashkoi bibliotekën me punishten. Teksti i saj themelues, Whole Earth Catalog (« Katalogu i gjithë Tokës »), paraqitej si një bibliotekë mjetesh. Amazoni, që sot është punishteja e madhe e ekonomisë digjitale, lindi si një librari në internet. Edhe garazhi legjendar në Palo Alto, ku Steve Jobs nisi historinë e Apple-it, bashkon këto dy botë: aty puna paraqitet si vetëkrijim, ndërsa liria lind brenda vetë domosdoshmërisë. Por ka një dallim thelbësor. Ajo që folkbildning-u e ndërtoi nga poshtë, përmes organizimit kolektiv, miti i garazhit e përvetëson nga lart, përmes sipërmarrësit individual. Sot, falë inteligjencës artificiale, ky premtim duket se u ofrohet të gjithëve – mjafton të paguash abonimin.
Ndërkohë, institucionet që dikur kishin për mision formimin dhe emancipimin e individit janë gërryer nga brenda. Shteti social premtonte që secili të kishte mundësi të zhvillohej, pavarësisht klasës ku kishte lindur. Pas katër dekadash reformash të frymëzuara nga menaxhimi i ri publik, ai është shndërruar në një labirint kriteresh që përcaktojnë se kush ka të drejtë të përfitojë. Në këtë realitet, nuk është e vështirë që inteligjenca artificiale të shfaqet si alternativa më e thjeshtë.
Në njëfarë kuptimi, rolet janë përmbysur. Sot është kapitalizmi ai që sillet si interpretuesi më i mirë i idealit socialist. Madje pretendon të shpjegojë edhe dështimet e socializmit, për t’u ofruar më pas zgjidhje private problemeve që vetë socializmi nuk i ka krijuar.
Kështu kemi mbërritur në një paradoks të pazakontë. Një pjesë e së majtës, që e quan veten radikale, vazhdon të mbrojë institucione burokratike që e kanë humbur shpirtin prej kohësh. Ndërkohë, konservatorët e djathtë janë ata që po artikulojnë utopi të reja, të ndërtuara mbi modelet e mëdha gjuhësore të inteligjencës artificiale.
Ndoshta është koha që e majta të heqë dorë nga refuzimi i saj instinktiv dhe të fillojë të imagjinojë utopitë e veta për epokën e inteligjencës artificiale.
Sipërmarrja e shkatërrimit që kemi parë gjatë katër dekadave të fundit na jep një mësim të rëndësishëm: liria dhe domosdoshmëria, puna dhe koha e lirë, teknologjia dhe kultura nuk janë sfera të ndara. Ato janë dy anë të së njëjtës veprimtari – të qenit njeri. Edhe nëse sot nuk arrijmë më t’i përjetojmë njëkohësisht, duhet të paktën të mësojmë t’i mendojmë si një tërësi. Socializmi në epokën e inteligjencës artificiale duhet të ribashkojë atë që vetë e ka ndarë për më shumë se një shekull. Përndryshe, miti i garazhit të Palo Altos do ta zgjidhë këtë çështje në favor të vetëm një pale: kapitalit.
Le të rikthehemi te ajo që mungonte në mendimin e Marksit: mënyra se si aftësitë njerëzore, pasi mishërohen në objekte, u rikthehen krijuesve të tyre. Në thelb, çdo rikthim është një qark: ku përfundon ajo që krijojmë, si rikthehet dhe kujt i rikthehet. Pikërisht këto qarqe janë objekti i kibernetikës, pararendëses së inteligjencës artificiale. Meqenëse ato mund të përdoren për të drejtuar gjithçka, nga një raketë deri te një termostat, është e lehtë t’u hiqet çdo kuptim politik. Filozofi brazilian Álvaro Vieira Pinto bëri të kundërtën. Edhe ai ishte mjek. Ishte i ndikuar nga ekzistencializmi dhe teoritë e varësisë, por njëkohësisht njihte në mënyrë të shkëlqyer kibernetikën – një cilësi e rrallë për një intelektual të majtë të kohës. Nuk është çudi që Paulo Freire e konsideronte mentorin e tij.
Freire u bë i njohur për kritikën ndaj modelit « bankar » të arsimit, sipas të cilit edukimi reduktohet në depozitimin e dijes në mendjet e nxënësve pasivë. Pinto ngrinte një pyetje tjetër. Atë nuk e shqetësonte dija që u futet njerëzve, por dija që u merret dhe nuk u kthehet më. Pas grushtit të shtetit të vitit 1964 u detyrua të largohej në mërgim. Kur iu lejua të kthehej në Brazil, kushti ishte të heshtte. Ndoshta kjo shpjegon pse vepra e tij monumentale, Koncepti i teknologjisë, një dorëshkrim prej 1 410 faqesh i shkruar në vitet 1970, pa dritën e botimit vetëm në vitin 2005.
Ndryshe nga autorët klasikë të kësaj fushe – Martin Heidegger, Jacques Ellul apo Lewis Mumford – të cilët e trajtojnë teknologjinë si një forcë gjithëpërfshirëse dhe pothuajse autonome, Pinto këmbëngul se makinat, ashtu si inteligjenca dhe puna, janë para së gjithash produkte të marrëdhënieve shoqërore; ato janë shoqërore shumë përpara se të jenë artificiale.
Nga kjo ai nxjerr një përfundim politik. Ajo që kibernetika e quan retroveprim – rikthimi i efektit– nuk duhet kërkuar brenda makinës. Qarku i vërtetë mbyllet midis produktit dhe njeriut që e ka krijuar atë. Është njeriu, « rregullatori suprem i të gjithë rregullatorëve », ai që vendos nëse një makinë duhet të ruhet, të ndryshohet apo të shkatërrohet, dhe për çfarë qëllimi duhet të përdoret. Nëse na duket se makina funksionon ose korrigjon vetveten, kjo ndodh vetëm sepse dikush ka hequr nga qarku hallkën më të rëndësishme: njeriun.
Kjo nuk është një zgjedhje neutrale. Ajo e redukton përdoruesin në rolin e një operatori të thjeshtë, që përdor një makinë të drejtuar nga qëllime që nuk janë të tijat. Dhe kështu ndodh që punëtorët të fajësojnë teknologjinë, ndërkohë që, siç shkruan Pinto, « armiku i vërtetë fshihet pas saj ».
Përvetësimi është përgjigjja. Ai nënkupton rilidhjen e hallkës së këputur të qarkut, në mënyrë që njerëzit të mos mbeten më thjesht një hallkë kalimtare, por të rimarrin rolin e atyre që e drejtojnë procesin. Në fund të fundit, çdo qark rikthimi fsheh një zgjedhje politike. Ai na detyron të pyesim: nga kalon rruga e kthimit? Kush përfiton në fund të saj? Dhe kush nuk bën gjë tjetër veçse ushqen një sistem që i përket dikujt tjetër?
Le të kthehemi te parkingu në Lancashire. Loren Cole fitoi gjyqin, ParkingEye humbi çështjen dhe platforma identifikoi një përdorues të ri, i cili mësoi të mbrohej. Por qarku i rikthimit, në kuptimin marksist, u reduktua në një fitim individual prej 462 paundësh. Gjithçka tjetër u ngjit sërish lart. Viktima e radhës e ParkingEye nuk trashëgoi asgjë nga kjo përvojë.
Një socializëm i inteligjencës artificiale do ta përmbyste këtë logjikë. Atje ku kapitalizmi ofron zgjidhje të izoluara për secilin individ, ai do të ndërtonte depo kolektive të dijes. Sepse ekonomia e « sesionit » është njëkohësisht edhe ekonomi e shkëputjes. Çdo njeri që zgjidh një problem mbetet i ndarë nga tjetri, edhe pse të dy përballen me të njëjtën vështirësi. Dikur, piketa e grevës i bënte të dukshme kërkesat e përbashkëta. Sot, kutia e dialogut në ekran i shpërndan ato në mijëra përvoja të veçuara. Sa herë që mbyllet një skedë e shfletuesit, humbet edhe një copë përvoje që nuk arriti të bëhej dije e përbashkët.
Megjithatë, qarku kapitalist nuk është plotësisht i mbyllur. Sa më shumë i afrohesh pikës ku krijohet vlera, aq më e ngushtë bëhet rruga. Aty ndodhet filtri i ligjit të vlerës. Për çdo Loren Cole që arrin ta kapërcejë atë, nëntëdhjetë e nëntë të tjerë mbeten rrugës. Edhe ai që ia del, del prej andej i transformuar: zgjuarsia e tij shndërrohet në një model biznesi, sepse ligji i vlerës i lejon të mbijetojnë vetëm ato njohuri që mund të shndërrohen në mall. Në Brazilin e Pintos, aplikacioni Anula Multa u jep qytetarëve mundësinë të kundërshtojnë gjobat, por në këmbim të 30 për qind të shumës së tyre.
Nëse kapitalizmi u rikthen njerëzve një pjesë të vlerës në formën e dividendëve, socializmi duhet t’u rikthejë atyre vetë aftësinë për të vepruar. Aftësitë që njerëzit kanë mishëruar në teknologji duhet t’u kthehen krijuesve të tyre përmes institucioneve që zgjerojnë mundësitë e të gjithëve. Shkollat, sindikatat, bibliotekat, shoqatat e qiramarrësve dhe qendrat për migrantët mund të bëhen vende ku përvojat me inteligjencën artificiale mblidhen, sistemohen, pasurohen dhe u rikthehen të gjithëve. Prompt-et më të mira nuk do të mbeten më të harruara në skedat e shfletuesit. Pyetjet që japin rezultat nuk do të mbeten më thjesht histori interesante. Ndërsa mënyrat për të kapërcyer pengesat burokratike do të bëhen një pasuri e përbashkët.
Bëhet fjalë për të shkurtuar dy rrugë: atë që e shndërron një padrejtësi individuale në një ndryshim strukturor dhe atë që e kthen zgjuarsinë e secilit në një trashëgimi të përbashkët. Le t’i quajmë « institucione të grumbullimit dhe rikthimit të dijes » ato organizma që mbledhin përvojën e fituar nga anëtarët e tyre në përballje me padrejtësitë dhe ua rikthejnë atë të gjithëve në formën e njohurive dhe aftësive të reja. Zemra e një institucioni të tillë është një regjistër i përbashkët, një kujtesë kolektive ku përvoja e secilit ruhet, korrigjohet, plotësohet dhe pasurohet vazhdimisht nga përvoja e të gjithëve.
Për krijimtarinë që lind jashtë punës së paguar, një institucion i tillë mund të luajë të njëjtin rol që sindikatat luajtën dikur për botën e punës. Forca e sindikatave nuk qëndronte vetëm te mbledhja e ankesave të punëtorëve, por te aftësia për t’i bashkuar dhe konsoliduar ato. Kështu, çdo brez i ri nuk detyrohej ta niste luftën nga e para. Askush nuk kishte nevojë të rishpikte kontratën e punës. Le të imagjinojmë një sindikatë qiramarrësish që mbështetet në të gjitha betejat e fituara nga anëtarët e saj. Qiramarrësi i njëmijtë nuk do ta niste betejën nga pika zero; ai do të mbështetej mbi 999 fitore të mëparshme.
Natyrisht, është shumë më e lehtë të përfytyrosh institucione të tilla sesa të kuptosh pse ato kanë dështuar kaq shpesh. Broshura e Oddone-s u përhap në mbarë botën dhe pati jehonë të madhe. Megjithatë, ajo nuk mjaftoi për të nxitur një revolucion.
Në Itali, reforma e vitit 1978 ia kaloi shtetit këtë funksion. Instrumentet që kishte ndërtuar lëvizja punëtore u përthithën nga administrata publike dhe energjia e saj u shpërnda. Kur shkruante në vitin 1994, vetë Oddone nuk ishte më i sigurt nëse kishte mbetur ende gjë nga fitoret e brezit të tij.
Megjithatë, puna e tij vazhdoi në Francë. Në zonën përreth rafinerisë së Fos-sur-Mer, mjekët e familjes në dy klinika mutualiste përdornin metodën që ai kishte zhvilluar në Torino. Sa herë që një sëmundje lidhej me kushtet e punës së pacientit, rasti regjistrohej në një bazë të dhënash që pasurohej vazhdimisht. Brenda pak vitesh, vetëm nëntë mjekët e përgjithshëm që punonin me këtë metodë raportuan po aq raste sëmundjesh profesionale sa të gjithë mjekët e tjerë të rajonit së bashku.
Në vitin 2007, kjo kujtesë kolektive u bë e qasshme për këdo në internet. Me një klikim të vetëm, mund të shihje në hartë pikat e kuqe që tregonin sëmundjet profesionale të parandalueshme. Paneli që paraqiste këto rreziqe kolektive ishte frymëzuar nga salla e kontrollit e projektit kilian Cybersyn.
Megjithëse pati rezultate të prekshme, kjo nismë nuk mbijetoi. Organizata që financonte projektin e Oddone-s vendosi ta ndërpriste, pavarësisht kundërshtimit të vlerësuesve. Më vonë ai pranoi se kishte vepruar nën trysninë e një «urdhri paradoksal»: të kërkohet të zëvendësosh atë që institucionet nuk arrijnë ta bëjnë dhe, sapo ta bësh të dukshëm dështimin e tyre, të ndëshkohesh pikërisht për këtë. Për më tepër, harta nuk u përdor nga vetë organizatat që ishte menduar t’i fuqizonte: sindikatat, shoqëritë reciproke dhe shoqatat e viktimave. Problemi nuk qëndronte te prodhimi i dijes, por te përdorimi i saj. Ajo që mungonte ishin institucione të detyruara të vepronin mbi bazën e informacionit të mbledhur.
Pikërisht këtu qëndronte kufiri i këtij modeli. Në Torino, punëtorët ua transmetonin përvojën njëri-tjetrit drejtpërdrejt, ballë për ballë. Në Marsejë, harta lidhej vetëm me një zonë industriale të rafinimit. Dija nuk arrinte të shkëputej nga njerëzit dhe vendi ku kishte lindur; ajo nuk mund të bëhej një trashëgimi që t’u kalonte të tjerëve.
Këtu inteligjenca artificiale ndryshon rrënjësisht situatën. Dija që i rikthehet një individi mund t’u përcillet, në të njëjtën kohë, të gjithë atyre që ndodhen në të njëjtën pozitë. Ajo që, sipas Pintos, ishte një proces artizanal i përvetësimit të dijes, fiton tani një shtrirje planetare.
Dekapitalizimi i shoqërisë
Muri që dikur ndante bibliotekën nga punishteja nuk mund të rindërtohet më. Silicon Valley është kujdesur që ai të shembet përgjithmonë. Por ajo që mund të ndryshohet janë kushtet mbi të cilat këto dy botë janë bashkuar.
Propozimet që e majta hedh sot në qarkullim – dividendët nga inteligjenca artificiale apo fondet publike të IA-së – nuk i përgjigjen sfidës. Ato do të na rikthenin thjesht te një formë e socializimit të kapitalit, një zgjidhje që kapitali e pranon pa shumë rezistencë. Kapitalistët nuk e kanë problem të ndajnë një pjesë të aksioneve të tyre, për sa kohë që e drejta e pronës mbetet e paprekur.
Duhet hedhur në tryezë një propozim i ri: t’ia heqim kapitalit kontrollin mbi pasurinë shoqërore. T’ia heqim kapitalit kontrollin mbi atë që prodhojnë vetë përdoruesit – zgjuarsinë e tyre, prompt-et që japin rezultat, dijen e fituar me mund – dhe t’ua rikthejmë krijuesve jo si pronë, por si aftësi të përbashkëta, si fuqi kolektive.
Kjo pasuri tashmë ekziston. Ajo qarkullon në mbarë botën, por në një formë të cunguar, të standardizuar dhe të filtruar nga ligji i vlerës. Nuk ka arsye të presim që SoftBank, fondi sovran i Katarit apo Sam Altman ta rikthejnë atë te krijuesit e saj. Nuk kemi nevojë për lejen e tyre. « Non delega » – « Mos delego » – ishte parulla e punëtorëve të Torinos. E njëjta frymë vlen edhe sot. Çdo model i inteligjencës artificiale mund të shndërrohet në një institucion që mbledh, ruan dhe ua rikthen njerëzve dijen që ata vetë kanë krijuar.
Për momentin, kjo epokë u përket krijuesve të saj. Por nuk ka pse të mbetet kështu.
Loren Cole të të gjitha vendeve, bashkohuni!
(Përktheu nga anglishtja [SHBA] në frëngjisht Nicolas Vieillescazes).