Toni ndonjëherë elegjiak i teksteve të Jean-Paul Sartre të përfshira në këtë ribotim rrjedh nga fakti se ato u shkruan midis majit të vitit ’68, “një kryengritje e tradhtuar, por jo e mposhtur”, dhe shpalljes nga vetë autori[1] të verbërisë së tij: “Unë isha dhe nuk jam më”. Të shkruarit, “qëllimi i vetëm i jetës së tij”, kërkonte që Sartre ta rilexonte dhe ta korrigjonte veprën e tij “pesë, gjashtë herë”. I privuar nga kjo aftësi pak para ditëlindjes së tij të 70-të, ai humbi në vitin 1975 “diçka që shumë të rinj sot e përçmojnë: stilin, mënyrën letrare të paraqitjes së një ideje ose një realiteti. Kjo kërkon domosdoshmërisht rishikime”.
Në mesin e “të rinjve” indiferentë ndaj stilit ishin miqtë e tij të majtë të kohës. Ata do të donin që ai të shkruante një roman në shërbim të revolucionit. Por edhe para se të pengohej ta bënte këtë, ai “nuk e ndjeu nevojën”. Kishte ende “kaq shumë për të bërë…”. Dhe, para së gjithash, të përfundonte Flaubert-in e tij. Sartre kishte “antipati” për autorin e “Zonjës Bovary”. Megjithatë, ai ia kushtoi gati njëzet vjet të jetës së tij, me disa ndërprerje, përpjekjes për të shpjeguar këtë personazh “të mërzitshëm” me të cilin nuk do të donte të hante darkë. Ai ndihmohej nga ilaçi stimulues Corydrane, amfetaminat, por edhe nga “metodat psikoanalitike dhe marksiste”. Pavarësisht tre vëllimeve, vepra mbeti e papërfunduar.
A do t’i kishte shërbyer popullit? Shkrimtari revolucionar e pranon kontradiktën, pjesërisht në origjinën e Majit studentor të vitit 1968: një numër në rritje intelektualësh të rinj nuk donin më të bëheshin kuadro “të paguar nga kapitali ose policë” për të “drejtuar më mirë një kompani”. Por ata gjithashtu refuzonin të edukonin dhe të argëtonin borgjezinë si profesorë, romancierë ose filozofë. “Është një problem nga i cili nuk mund të dal dot”, rrëfeu Sartre në një nga bisedat me Simone de Beauvoir. Ajo u përgjigj: “Nuk do të ndalojmë së shkruari vetëm sepse, edhe nëse shkruajmë kundër borgjezisë, borgjezia na përvetëson si shkrimtarë borgjezë”.
Ky dialog nis me një zhurmë të madhe, ndërsa filozofja feministe i drejtohet partnerit të saj: “Epo, Sartre, do të doja t’ju pyesja për çështjen e grave. Si ka mundësi që keni folur për të gjithë të shtypurit: punëtorët, njerëzit me ngjyrë, hebrenjtë – dhe kurrë për gratë?”. Megjithatë, ajo pranon se ai “e inkurajoi fuqimisht” ta shkruante “Seksin e Dytë”, “ndërsa njerëz si Camus, për shembull, praktikisht ma hodhën librin në fytyrë”. Mësimi ishte nxjerrë. Sartre pranon se lufta e klasave dhe lufta midis gjinive janë “dy linjat kryesore të luftës për të shtypurit”. Dhe se ato nuk përkojnë gjithmonë.
Duke bërë një bilanc të veprave të tij, Sartre vlerësoi veçanërisht njërën, për të cilën – duke punuar dhjetë orë në ditë dhe duke marrë njëzet doza Corydrane – kishte sakrifikuar shëndetin e tij: “Është më mirë të shkruash Kritikën e Arsyes Dialektike, diçka të gjatë, të dendur dhe të rëndësishme për veten, sesa të kesh një shëndet të shkëlqyer”. Më 1973, Raymond Aron i kushtoi një studim të gjatë kundërshtimit të kësaj vepre të Sartrit, të botuar trembëdhjetë vjet më herët dhe tashmë disi të harruar[2]. Aroni besonte se duke mbajtur anën e revolucionit, ish-miku i tij dhe shoku i klasës në École Normale Supérieure po ngatërronte çlirimin njerëzor me rolin e dhunës në histori. “Si zgjedhje ekzistenciale”, Aroni, nga ana e tij, “gjithmonë kishte preferuar reformat ndaj revolucionit”. Sartre vendosi të mos përgjigjej: “Jo, për çka?”
[1] Jean-Paul Sartre, Situations, IX. Janar 1970 – korrik 1975, Gallimard, Paris, 2024, 372 faqe, 24 euro
[2] Raymond Aron, Aron kritik i Sartrit, tekste të mbledhura dhe të komentuara nga Perrine Simon-Nahum, Calmann-Lévy, Paris, 2025, 350 faqe, 26,50 euro