Më 7 prill të këtij viti, Donald Trump Jr., djali i presidentit amerikan, zbarkoi në Republikën Serbe të Bosnjë e Hercegovinës për t’ia shprehur Milorad Dodikut mbështetjen e hapur të Shteteve të Bashkuara. Ish-presidenti i këtij entiteti, i cili vazhdon të jetë figura dominuese e tij, e paraqiti këtë vizitë si një demonstrim force përballë autoriteteve qendrore në Sarajevë. Ky ndryshim i qëndrimit të Shtëpisë së Bardhë, i shoqëruar me disa lëshime, bëri të mundur heqjen e sanksioneve amerikane që rëndonin mbi Dodikun prej disa vitesh. I akuzuar në shtator 2023 për moszbatimin e vendimeve të Përfaqësuesit të Lartë Ndërkombëtar, Christian Schmidt – një lloj prokonsulli me kompetenca të jashtëzakonshme në Bosnjë e Hercegovinë – ish-presidenti i Republikës Serbe nuk reshti së sfiduari autoritetet gjyqësore. Madje, Kuvendi i këtij entiteti autonom miratoi ligje që vinin në pikëpyetje autoritetin e institucioneve qendrore të drejtësisë, duke e shtyrë Prokurorinë e Sarajevës të hapte procedura të reja penale kundër tij. Pasi u dënua në apel, në gusht 2025, me një vit burgim me kusht dhe gjashtë vjet ndalim të ushtrimit të funksioneve publike, Dodiku sfidoi edhe urdhër-arrestin ndërkombëtar të lëshuar ndaj tij, duke u takuar fillimisht me Benjamin Netanyahun në Izrael e më pas me Vladimir Putinin në Moskë.
Pas përshkallëzimit të krizës, tensionet u fashitën po aq papritur sa ishin ndezur. Kuvendi i Republikës Serbe të Bosnjë e Hercegovinës i shfuqizoi ligjet e kontestuara. Dodiku u tërhoq nga posti i presidentit dhe, duke paguar një gjobë që i shfuqizoi dënimin, pranoi legjitimitetin e një gjykate, autoritetin e së cilës deri atëherë kishte refuzuar ta njihte. « Nuk është gjë e mirë që një president republike të shkarkohet në këtë mënyrë », deklaroi ai në prag të vizitës së Donald Trump Jr. « Por nëse kjo i shërben luftës afatgjatë të Republikës Serbe, atëherë ia vlen. »
Që atëherë, Dodiku është shfaqur gjithnjë e më shpesh në Shtetet e Bashkuara përkrah figurave të kampit trumpist, mes tyre edhe Michael Flynn, ish-këshilltar për sigurinë kombëtare gjatë mandatit të parë të Donald Trumpit, i cili sot vepron si lobist i tij. Pas kthimit në Bosnjë e Hercegovinë, ai e përdor afërsinë me lëvizjen Make America Great Again (MAGA), si edhe dështimin e projektit të ndërtimit të shtetit boshnjak, për të pohuar se Republika Serbe « mund të bashkëpunojë me amerikanët, por jo me Organizatën e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO-n), e cila na ka bombarduar dy herë me municione me uranium të varfëruar, në Republikën Serbe dhe në Serbi ».
Vetëm pak ditë më vonë, megjithatë, ai nisi të fliste për një qëndrim « neutral » ndaj Aleancës. Në të vërtetë, Bosnjë e Hercegovina po afrohet në heshtje me NATO-n. Këtë e dëshmon miratimi, në fund të tetorit të kaluar, i një programi bashkëpunimi nga komisioni kombëtar ku bën pjesë edhe partia e Dodikut. Ky hap i rëndësishëm drejt një bashkëpunimi më të ngushtë me Aleancën u bë vetëm një javë para se t’i hiqeshin sanksionet amerikane.
Pas dorëheqjes së Christian Schmidtit, më 10 maj të këtij viti, dhe dorëzimit të raportit të tij mbi « forcimin e shtetit ligjor » dhe « rrezikun e fragmentimit » të institucioneve të Bosnjë e Hercegovinës, vendet evropiane kërkuan që Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara të emëronte sa më shpejt pasardhësin e tij. Rusia, përkundrazi, kërkoi mbylljen e Zyrës së Përfaqësuesit të Lartë – e cila ka kompetenca të imponojë ligje dhe të shkarkojë drejtues politikë – duke e cilësuar atë si « burimin kryesor të paqëndrueshmërisë » në vend. Mbledhja e Këshillit për Zbatimin e Paqes, e mbajtur më 4 qershor, konfirmoi mungesën e konsensusit për emrin e Përfaqësuesit të ri të Lartë. Uashingtoni dhe Roma u përpoqën të impononin kandidaturën e Antonio Zanardi Landit, ish-ambasador i Italisë në Moskë dhe Beograd, ndërsa Parisi, Berlini dhe Londra mbështesnin diplomatin francez René Troccaz, të dërguarin e posaçëm të Francës për Ballkanin Perëndimor. Shtetet e Bashkuara kritikuan ashpër « paaftësinë e evropianëve për të arritur një konsensus rreth një kandidati evropian » dhe njoftuan se po shqyrtojnë mundësinë e « rishikimit të rolit të tyre në praninë aktuale ndërkombëtare ». Ato kërkuan gjithashtu që kompetencat e Përfaqësuesit të Lartë të kufizoheshin ndjeshëm, me arsyetimin se Bosnjë e Hercegovina « po i afrohet fundit të ndërhyrjes ndërkombëtare ». Në të vërtetë, vendimet e Christian Schmidtit binin ndesh me interesat amerikane, veçanërisht në sektorin e gazit.
« Në një varësi pothuajse koloniale »
Duke përfituar nga konteksti i krijuar prej luftës në Ukrainë, Uashingtoni synon të forcojë kontrollin e tij mbi sektorin energjetik të Ballkanit, veçanërisht përmes ndërtimit të gazsjellësve dhe termocentraleve, një projekt me vlerë 1,3 miliardë euro, i besuar kompanisë AAFS. Kjo kompani drejtohet nga Jesse Binnall, ish-avokat i Donald Trumpit, dhe Joseph Flynn, vëllai i Michael Flynnit – dy figura të njohura të fushatës që synoi të vinte në pikëpyetje rezultatin e zgjedhjeve presidenciale amerikane të vitit 2020. Gazsjellësi pritet të transportojë gaz natyror të lëngshëm (LNG) nga terminali kroat në ishullin Krk. « Kjo na vendos në një varësi pothuajse koloniale. Ky projekt ka, mbi të gjitha, një rëndësi gjeostrategjike për Shtetet e Bashkuara », vlerëson Damir Kapidžić, profesor në Fakultetin e
Synimi është që termocentralet me qymyr të zëvendësohen gradualisht me termocentrale që furnizohen me gaz amerikan. Ambasadori i Bashkimit Evropian në Sarajevë i dërgoi një letër kryeministres Borjana Krišto, duke i kujtuar se, si nënshkruese e Traktatit të Komunitetit të Energjisë, Bosnjë e Hercegovina është e detyruar të respektojë rregullat e Bashkimit Evropian, veçanërisht ato që lidhen me procedurat e prokurimit publik dhe konkurrencën. « Mosrespektimi i vazhdueshëm nga Bosnjë e Hercegovina i detyrimeve që burojnë nga ky traktat (…) përbën një nga pengesat kryesore në procesin e integrimit evropian », thekson ai.
Për Uashingtonin, synimi është të zëvendësojë furnizimet me gaz rus. Duke kaluar përmes Greqisë, Shqipërisë ose Kroacisë, gazi amerikan mund të transportohet drejt Bullgarisë, Rumanisë, Ballkanit Perëndimor, Hungarisë dhe Ukrainës. Në fund të prillit, Shqipëria nënshkroi një marrëveshje për ndërtimin e një termocentrali në Vlorë, i cili do të furnizohet për njëzet vjet me gaz natyror të lëngshëm (LNG) amerikan, të importuar nëpërmjet Greqisë.
Në fillim të prillit, Joseph Flynni e prezantoi në Sarajevë projektin e gazsjellësit si një mjet për afrimin afatgjatë me Federatën e Bosnjë e Hercegovinës. Një muaj më herët, vëllai i tij, Michael Flynn, i kishte cilësuar si « të tejkaluara » Marrëveshjet e Dejtonit – aktin themeltar mbi të cilin u ndërtua Bosnjë e Hercegovina pas luftës, nën ndërmjetësimin e Shteteve të Bashkuara. Gjatë një vizite në Banja Lukë, ai u shpreh në favor të një decentralizimi që do ta shkëpuste vendin nga varësia ndaj Brukselit. Madje, kur u pyet se si Republika Serbe e Bosnjë e Hercegovinës mund ta fitonte « lirinë » e saj, ai solli si shembull ndarjen paqësore të Çekosllovakisë, duke lënë të kuptohet se mbështeste edhe idenë e pavarësisë së këtij entiteti. E njëjta logjikë transaksionale karakterizon edhe politikën e administratës Trump ndaj Serbisë. Për vite me radhë, presidenti serb Aleksandar Vuçiq u përpoq të mbante marrëdhënie të mira si me demokratët, ashtu edhe me republikanët amerikanë. Më pas, ai i përqendroi përpjekjet te rrjeti MAGA. Politika e tij e jashtme e « katër shtyllave », e konceptuar për të ruajtur ekuilibrin mes Moskës, Uashingtonit, Brukselit dhe Pekinit, është shoqëruar me një sërë koncesionesh: varësi energjetike nga Rusia, dhënien e minierave strategjike dhe të projekteve infrastrukturore kompanive kineze, si edhe marrëveshje me Bashkimin Evropian.
Për të siguruar mbështetjen e Donald Trumpit, Vuçiqi përpiqet të shtyjë përpara projektet ekonomike të lidhura me rrethin e tij të afërt. Në fillim të vitit 2024, Jared Kushner, dhëndri i presidentit amerikan, njoftoi investime në Beograd dhe në Shqipëri përmes kompanisë Affinity Global Development, e lidhur me fondin e tij të investimeve Affinity Partners, i financuar kryesisht me kapital saudit dhe fonde nga investitorë të Katarit dhe Emirateve të Bashkuara Arabe. Në Serbi, ai krijoi një sipërmarrje të përbashkët me qeverinë për ndërtimin e një kompleksi luksoz, ku do të ngrihej edhe një hotel Trump International, në vendin ku ndodhej ish-Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë, i dëmtuar pjesërisht gjatë bombardimeve të NATO-s në vitin 1999.
Kontrata parashikonte shembjen e kompleksit dhe dhënien falas të truallit me qira për 99 vjet, me mundësi kalimi në pronësi. Për ta bërë të mundur këtë projekt, autoritetet serbe ushtruan presion mbi institucionet që objekti të humbiste statusin e monumentit të mbrojtur, duke shkaktuar protesta qytetare dhe hapjen e një hetimi gjyqësor. Në fund, Kushneri u tërhoq nga projekti, ndërsa Vuçiqi iu kthye sulmeve ndaj gjyqësorit dhe siguroi miratimin e ligjeve që kufizojnë pavarësinë e gjyqtarëve.
Megjithatë, këto përpjekje nuk e penguan Uashingtonin t’i vendoste Serbisë, në gusht të vitit të kaluar, tarifa doganore prej 35 % – ndër më të lartat në botë – me shumë gjasë për shkak të lidhjeve të saj ekonomike me Kinën. Marrëdhëniet u ftohën edhe me Moskën, pasi Vuçiqi nuk arriti të siguronte garancitë që priste për një marrëveshje afatgjatë me Rusinë mbi furnizimin me gaz, nga i cili varet sistemi energjetik i Serbisë.
Njëkohësisht, ai duhet të përballet edhe me sanksionet amerikane ndaj NIS-it, rafinerisë së vetme të naftës në Serbi, shumica e aksioneve të së cilës zotërohen nga Gazpromi. Një nga zgjidhjet e përfolura – shitja e aksioneve ruse kompanisë hungareze MOL, nën mbikëqyrjen e Shteteve të Bashkuara – ende nuk ka arritur të konkretizohet.
Në Shqipëri, qeveria e kryeministrit socialist Edi Rama ka mbështetur projektin prej 1,6 miliardë dollarësh të Jared Kushnerit dhe Ivanka Trumpit për ndërtimin e një kompleksi turistik luksoz në një zonë të mbrojtur pranë Zvërnecit dhe ishullit të Sazanit. Projekti, i cili ka ngjallur protesta të shumta, po zhvillohet nga kompania Zvernec South Adriatic Development, e lidhur me Kushnerin dhe investitorë nga Katari, me mbështetjen e një rrjeti oligarkësh shqiptarë të afërt me pushtetin.
Formimi i shtetit të Kosovës lidhet ngushtë me politikën ndërhyrëse të administratave demokrate amerikane, të nisur në kohën e Bill Clintonit, e cila hapi rrugën për shpalljen e pavarësisë së saj në vitin 2008. Megjithatë, për shkak të statusit të saj të kontestuar, sovraniteti i Kosovës vazhdon të jetë i kufizuar. Gati gjysma e shteteve anëtare të Kombeve të Bashkuara ende nuk e njohin pavarësinë e saj, ndërsa siguria e vendit vazhdon të mbështetet te misioni i NATO-s dhe te prania e trupave amerikane në bazën Bondsteel, e vendosur mes Prishtinës dhe Maqedonisë së Veriut.
Gjatë mandatit të parë të Donald Trumpit, Uashingtoni kontribuoi në rrëzimin e qeverisë së parë të Albin Kurtit, të cilën e konsideronte të majtë, duke mbështetur kundërshtarët e saj. Pasi u rikthye shpejt në pushtet me një program të mbështetur te nacionalizmi dhe lufta kundër korrupsionit, lideri i Vetëvendosjes vazhdoi të mbetej një partner i vështirë për Perëndimin, kryesisht për shkak të qëndrimit të tij të palëkundur ndaj serbëve të Kosovës dhe prirjes për bashkim me Shqipërinë. Perspektiva e një Shqipërie të Madhe, pas gjithë përpjekjeve të bëra për të penguar krijimin e një Serbie të Madhe apo të një Kroacie të Madhe, mbetet vështirë e pajtueshme me projektin perëndimor për një Kosovë shumetnike. I vetëdijshëm se marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara janë jetike për mbijetesën e tij politike dhe duke synuar të rikuperojë raportet e dëmtuara me Uashingtonin, Kurti është rreshtuar tashmë me qëndrimet amerikane për çështje si Gaza, Irani dhe Venezuela.
« Një fushë loje për fuqi rivale »
« Për Kosovën, marrëdhënia me Shtetet e Bashkuara është thelbësore, madje ekzistenciale. Për sa kohë që pesë vende të Bashkimit Evropian nuk e njohin ende pavarësinë e saj dhe procesi i integrimit evropian mbetet i bllokuar, çdo qeveri përpiqet ta ruajë këtë lidhje. Shtetet e Bashkuara vazhdojnë të jenë gjithashtu mbështetësi kryesor i Kosovës në fushën e mbrojtjes », thekson analisti i pavarur politik nga Kosova, Agon Maliqi.
Në fund të prillit, tre anëtarë të Kongresit amerikan paraqitën një rezolutë në mbështetje të anëtarësimit të Kosovës në NATO. Kjo nismë dëshmon vazhdimësinë e strategjisë amerikane për zgjerimin e Aleancës, të nisur që në vitet 1990, pavarësisht retorikës së Donald Trumpit. Në fakt, zgjerimi i NATO-s në Evropën Lindore vazhdoi edhe gjatë mandatit të tij të parë, me pranimin e Maqedonisë së Veriut si anëtare. Në Ballkan, vetëm Bosnjë e Hercegovina, Kosova dhe Serbia – e cila ruan statusin e neutralitetit ushtarak – mbeten ende jashtë Aleancës Atlantike, megjithëse Beogradi po thellon vazhdimisht bashkëpunimin me të. Kjo u dëshmua edhe nga stërvitja e parë e përbashkët ushtarake, e zhvilluar në maj të këtij viti në jug të Serbisë.
Kjo nismë për rezolutë në Kongresin amerikan u pa si një shpërblim për Prishtinën, e cila, rreth dhjetë ditë më parë, kishte njoftuar, së bashku me Bosnjë e Hercegovinën, se ishte e gatshme të dërgonte ushtarë në Gaza në kuadër të forcës ndërkombëtare të krijuar nga Donald Trumpi nën ombrellën e « Bordit të Paqes ». E themeluar në Davos në muajin janar, kjo organizatë bashkon 26 vende, përfshirë Shtetet e Bashkuara, mes tyre edhe Kosovën. Shqipëria, Kazakistani, Maroku dhe Indonezia kanë konfirmuar gjithashtu pjesëmarrjen në operacionin ushtarak në Gaza.
Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, e krahasoi këtë mision me ndërhyrjen e NATO-s në Kosovë pas luftës së vitit 1999, ndonëse në atë rast dislokimi i forcave ndërkombëtare ishte i mbështetur nga një mandat i Kombeve të Bashkuara. Përmes kësaj nisme për anëtarësimin e Kosovës në NATO, Uashingtoni synon gjithashtu të ndikojë në qëndrimin e atyre vendeve të Bashkimit Evropian që ende nuk e njohin Kosovën. Katër prej tyre – Spanja, Greqia, Sllovakia dhe Rumania – janë njëkohësisht edhe anëtare të Aleancës Atlantike.
« Ballkani Perëndimor është kthyer në një fushë loje për fuqi rivale », vëren Boštjan Udovič, profesor i marrëdhënieve ndërkombëtare në Fakultetin e Shkencave Sociale në Lubjanë. « Bashkimi Evropian mbërrin i fundit. Ai nuk e kupton rajonin dhe ka lënë boshllëqe që janë mbushur nga aktorë të tjerë ».
Rreshtimi i elitave politike shqiptare në Kosovë pas prioriteteve të Uashingtonit nxjerr në pah kufijtë e diplomacisë evropiane. Brukseli besoi se mund ta impononte vizionin e vet për rajonin, ndërsa perspektivën e anëtarësimit të vendeve të Ballkanit Perëndimor vazhdimisht e shtynte për më vonë.