A është ky fundi i revolucionit kuban? Presidenti amerikan Donald Trump dhe sekretari i tij i Shtetit, Marco Rubio, duken të vendosur ta kthejnë këtë në realitet. Në kërkim të një trofeu të ri imperial, ata po zbatojnë metodën e provuar me sukses kundër Venezuelës — aleatit kryesor të Havanës dhe mbështetësit të saj më të madh ekonomik që nga vitet 2000.
Për çdo kundërshtar të Shteteve të Bashkuara në Amerikën Latine, Trump dhe administrata e tij parashikojnë vetëm një përfundim: nënshtrimin. Por drejt këtij përfundimi çojnë dy rrugë. E para është ajo e negociatës — me armë në kokë — që duhet të përfundojë me një “marrëveshje” sipas kushteve amerikane. Nëse kjo rrugë rezulton e pamundur, mbetet opsioni i dytë, siç ndodhi në Karakas: përdorimi i forcës brutale.
Donald Trump e vendos veten në qendër të lojës: ai përcakton rregullat, dikton ritmin dhe shpall fundin e saj. Në këtë përballje, arma e tij më e fuqishme mbetet paparashikueshmëria — aftësia për të ndryshuar drejtim në çdo moment dhe për të goditur pa paralajmërim.
Inskenimi i këtij “imperiumi” tashmë ndjek një skenar të përsëritur, të rafinuar deri në ritual. Trump i komunikon sinjalet e tij politike përmes deklaratave të shkurtra, të hedhura me kujdes përpara mediave. Një ndërhyrje ushtarake në Kubë? “Nuk do të ishte një operacion shumë i vështirë, siç mund ta imagjinoni. Por nuk mendoj se do të jetë e nevojshme” (16 shkurt 2026).
Që nga rrëmbimi spektakolar i presidentit venezuelian Nicolás Maduro më 3 janar të këtij viti — kulmi i një ndërhyrjeje ushtarake amerikane sa masive aq edhe e kontestuar — Uashingtoni i ka urdhëruar Karakasit të ndalojë menjëherë furnizimet me naftë për Kubën. Kjo e vendos ishullin përballë një situate të pamundur: i varur energjetikisht nga Venezuela dhe i goditur rëndë nga kriza socio-ekonomike që nga pandemia e Covid-19, Kuba nuk ka kapacitet ta përballojë një goditje të tillë. Dhe administrata amerikane është plotësisht e vetëdijshme për këtë.
Kështu, Kuba gjendet e kapur në një darë me dy nofulla. Nga njëra anë, përballet me këmbënguljen hakmarrëse të një fuqie që kërkon të shlyejë sfidën që ishulli i ka bërë për më shumë se gjashtë dekada — duke rezistuar dhe duke mishëruar një model alternativ: pavarësinë, revolucionin, komunizmin. Nga ana tjetër, përballet me kufizimet e veta: paaftësinë për të zgjidhur, që nga fundi i Luftës së Ftohtë, problemet strukturore të modelit të saj politik dhe ekonomik.
Qysh në fillim të viteve 2000, Fidel Castro — në krye të vendit nga viti 1959 deri në 2006 — kujtonte: “Kur Bashkimi Sovjetik dhe kampi socialist në Evropë u shpërbënë, Kuba u godit rëndë nga kjo tronditje. Brenda natës, superfuqia u shemb dhe na la vetëm, krejtësisht vetëm.” Dhe lideri historik i revolucionit kuban vijonte: “Humbëm të gjitha tregjet për sheqerin tonë dhe nuk merrnim më ushqime, karburant — asgjë. (…) Brenda natës, nuk kishte më as karburant, as lëndë të para, as ushqim, as produkte bazë higjienike; asgjë fare.”
Në atë kohë, Kuba prodhonte pak, dhe ajo pak që prodhohej — kryesisht sheqer, por edhe duhan apo agrume — transportohej me anije drejt Moskës dhe vendeve të kampit socialist.
Në mars të vitit 2016, presioni i njërës prej këtyre dy nofullave duket se zbutet përkohësisht. Presidenti amerikan Barack Obama realizon një vizitë historike në ishull — një gjest që asnjë prej paraardhësve të tij nuk e kishte bërë që nga Calvin Coolidge në vitin 1928, kur kishte shëtitur përgjatë Malecón-it. Prej fundit të vitit 2014, Havana dhe Uashingtoni kishin hyrë në një proces të paprecedent normalizimi të marrëdhënieve, i udhëhequr nga Raúl Castro në anën kubane.
Në vitin 2015, dy armiqtë e dikurshëm rihapën ambasadat në kryeqytetet respektive, plot 54 vjet pas ndërprerjes së marrëdhënieve diplomatike në janar 1961 — një shkëputje që u pasua, një vit më vonë (shkurt 1962), nga vendosja e embargos amerikane ndaj vendit karaibik, të cilën Havana vazhdon ta quajë “bllokadë” dhe që mbetet ende në fuqi edhe sot.
Në atë kohë, Barack Obama vlerësonte se politika e nisur nga paraardhësi i tij John F. Kennedy — dhe e ruajtur, me luhatje mes lehtësimeve dhe forcimeve, nga tetë presidentët që e pasuan — kishte dështuar. Ai vendosi të zbusë sanksionet ndaj Kubës, çka kontribuoi në rritjen e turizmit, hyrjen më të madhe të valutës dhe zgjerimin e eksporteve amerikane drejt ishullit.
Në atë periudhë, “përditësimi i modelit ekonomik dhe social të zhvillimit socialist kuban”, i konceptuar nga Raúl Castro, mbështetej mbi tre shtylla kryesore: zhvillimin e turizmit (si luksoz ashtu edhe masiv), hapjen e kontrolluar ndaj kapitalit ndërkombëtar për të nxitur rritjen dhe zhvillimin lokal, si dhe hyrjen masive të dollarit, mbi të cilin synohej të ndërtohej gradualisht edhe barazia me peson kombëtar. Këto mekanizma duhej të garantonin mbijetesën e revolucionit — dhe të largonin presionin e jashtëm.
Ky orientim u shoqërua me një hapje të kujdesshme të ekonomisë, që lejoi shfaqjen e artizanatit lokal dhe bizneseve të vogla private. Ndërkohë, shërbimet mjekësore kubane vazhduan të eksportohen në vende të ndryshme, siç ndodhte prej vitesh në Venezuelë, duke i siguruar Havanës një mjet pagese për importet energjetike. Në atë kohë, Karakasi mbulonte pothuajse të gjitha nevojat e Kubës për naftë dhe u shndërrua në partnerin e saj kryesor tregtar, duke përbërë rreth 45% të tregtisë së jashtme dhe rreth 20% të prodhimit të brendshëm bruto në vitin 2014.
Jo kapitalist, por i varur
Kur Barack Obama viziton Kubën — një vendim i kritikuar jo vetëm nga kundërshtarët e tij, por edhe nga vetë kampi i tij politik — autoritetet kubane fillojnë të besojnë se më në fund po hapet një epokë e re. Megjithatë, “përditësimi i modelit socialist” vazhdon të mos parashikojë një ndryshim thelbësor të bazës prodhuese të vendit, për të mbuluar nevojat jetike në energji, ushqim, pajisje industriale e të tjera. E gjithë strategjia mbështetet te valutë e huaj që pritej të siguronte kjo qasje e re.
Në një letër të botuar në Granma, organi i Partisë Komuniste të Kubës, Fidel Castro i drejtohet, pak ditë pas largimit të Obamës nga ishulli, presidentit amerikan — i cili gjatë vizitës nuk kishte pranuar ta takonte — si dhe, në mënyrë më të tërthortë, qeverisë së drejtuar nga vëllai i tij më i vogël. Në këtë tekst, të titulluar “Vëllai Obama”, ai shpreh skepticizmin e tij ndaj afrimit me Uashingtonin dhe ngre pikëpyetje mbi strategjinë ekonomike të vendit.
Ish-udhëheqësi, i cili do të ndërronte jetë vetëm pak muaj më vonë, më 25 nëntor 2016, vendos të bëjë bastin e tij: “Dua të theksoj (…) se ne jemi të aftë të prodhojmë ushqimet dhe pasuritë materiale që na duhen falë përpjekjeve dhe inteligjencës së popullit tonë. Nuk kemi nevojë që perandoria të na bëjë dhurata.”
Sa i përket sektorit të turizmit, i menduar si motor i transformimit ekonomik, ai shfaq rezerva të qarta: një aktivitet që kufizohet në “tregimin e bukurive të peizazhit” dhe në ofrimin e “kënaqësive kulinare” për të huajt nuk meriton “asnjë vëmendje”, nëse nuk sjell një fluks të madh dollarësh për vendin.
Këto reflektime vijnë rreth njëzet vjet pas “periudhës speciale në kohë paqeje”. Edhe atëherë, Kuba vazhdon të importojë pjesën më të madhe të asaj që konsumon — rreth 80% të ushqimeve, energjinë, pajisjet — dhe të eksportojë atë pak që prodhon: sheqer, duhan, agrume, minerale. Por tani, përveç shërbimeve mjekësore drejt Venezuelës dhe disa vendeve të tjera, eksportet orientohen kryesisht drejt Kinës dhe Spanjës. Dhjetë vjet më vonë, varësia ekonomike mbetet po aq e dukshme.
Në realitet, që nga tentativa për normalizim, asgjë nuk ka shkuar sipas planit. Ndërsa shfaqej i hapur ndaj afrimit me Havanën, Obama hapi njëkohësisht, në vitin 2015, një kapitull të ri në marrëdhëniet e SHBA-së me Venezuelën: epoka e sanksioneve nisi pikërisht gjatë presidencës së tij. Synimi ishte i qartë — të zbutte kritikat e brendshme: po, normalizim me Kubën, por me kusht që të tregohej forcë ndaj një kundërshtari tjetër, më të fuqishëm — revolucionit bolivarian. Nën Trumpin, nga viti 2019, këto sanksione morën përmasa shkatërruese. Ekonomia venezueliane, tashmë në krizë, u shemb teksa Uashingtoni e përjashtoi Karakasin nga tregu global i energjisë. Pasojat u ndjenë menjëherë edhe në Havana. Nga rreth 100 mijë fuçi në ditë në vitet më të mira, furnizimet me naftë nga Venezuela ranë gradualisht në 32–35 mijë fuçi në 2024, në 26–27 mijë në 2025… deri në zero që nga janari 2026, kur Karakasi u vu nën kontrollin e Uashingtonit.
Ndërkohë, reformat e ndërmarra nga Raúl Castro u zbatuan vetëm pjesërisht dhe prodhuan pasoja të shumta: inflacion, rritje të pabarazive sociale — fenomene pothuajse të panjohura më parë në shoqërinë kubane.
Në planin ekonomik, këto dhjetë vitet e fundit i rikujtuan ashpër Kubës kufijtë e një strategjie të ndërtuar mbi një ide qendrore: forcimin e integrimit në kapitalizmin global — në sektorët e tij, në flukset monetare dhe financiare — të një vendi që nuk është kapitalist, por mbetet thellësisht i varur. Një vend që, për më tepër, mbetet ndër më të shtetëzuarit e ish-botës socialiste. Prej më shumë se gjashtë dekadash, në Kubë mbizotëron një planifikim i centralizuar dhe rigoroz që përfshin pothuajse çdo aspekt të jetës ekonomike dhe sociale — nga bujqësia te berberhanet, nga këpucarët te arsimi universitar e deri te inxhinieria civile. Edhe sot, shteti punëson rreth dy të tretat e forcës së punës.
Në planin politik, zgjedhja e parë e Donald Trump në vitin 2016 shoi shpresat dhe i dha fund projektit të normalizimit. Gjatë mandatit të tij të parë, presidenti republikan vendosi mbi 240 masa shtrënguese ndaj Havanës, të gjitha të orientuara drejt tharjes së burimeve kryesore të të ardhurave: turizmit, investimeve të huaja dhe remitancave nga diaspora kubane — e përqendruar kryesisht në Florida. Ai gjithashtu e riktheu Kubën në listën e vendeve që mbështesin terrorizmin në vitin 2021, duke e thelluar izolimin e saj. Administrata e Joe Biden-it ruajti në thelb këtë arkitekturë presioni. Ndërkohë, vendi po përballej edhe me pandeminë e Covid-19 — dhe përfundoi i gjunjëzuar.
Këtu nis faza që çon drejt krizës aktuale. Ajo tregon qartë se Kuba ende nuk ka arritur të ndërtojë sovranitetin e saj ekonomik. Për dekada, debatet janë përqendruar te pyetja nëse kjo situatë është pasojë e embargos apo e vetë modelit politik dhe ekonomik të vendit. Sot, këto polemika duken dytësore. Sepse Kuba ndodhet në prag të një pike thyerjeje dhe ka hyrë në një fazë të re.
Ishulli është “vetëm”, për të përdorur fjalët e Fidel Castros. Kina dhe Rusia nuk duken as të gatshme dhe as në gjendje të përballen me presionin agresiv të Donald Trump dhe Marco Rubio-s, i cili e ka ndërtuar karrierën politike mbi synimin për ndryshim regjimi në Kubë. Venezuela është jashtë loje. Guatemala ndaloi në shkurt 2026 programin e pranimit të mjekëve kubanë, ndërsa Nikaragua, nën presion, hoqi regjimin pa viza për kubanët që kalonin në territorin e saj drejt Shteteve të Bashkuara. Vendimet e fundit të Shtëpisë së Bardhë — përfshirë kërcënimet me sanksione ndaj çdo vendi që furnizon Kubën me naftë — e përforcojnë këtë izolim. Nëse në vitet ’90 Kuba mund të mbështetej te Algjeria, Angola apo disa vende të Amerikës Latine, sot një skenar i tillë duket i pamundur — përveç nëse vetë Uashingtoni e lejon këtë në kuadër të një “negociate” të ardhshme me pushtetin e Miguel Díaz-Canel.
Fortuna të mëdha revanshiste
Askush nuk mund ta parashikojë të ardhmen e Kubës, por termat e një negociate të mundshme tashmë janë të qartë. Havana mund të përpiqet të shpëtojë sistemin e saj politik, duke pranuar njëkohësisht kërkesat ekonomike të kundërshtarit. Për shembull, përmes hapjes ndaj miliona dollarëve që janë gati të derdhen nga Florida, ku presin me padurim elita të pasura kubano-amerikane me prirje revanshiste.
Por rruga është e ngushtë. Një lëvizje e tillë do të prodhonte përçarje të brendshme, nëse një pjesë e aparatit shtetëror do të ishte e gatshme të shkonte më tej për t’i dhënë garanci Uashingtonit edhe në planin politik — si lirimi i të burgosurve, lejimi i organizatave të “shoqërisë civile” dhe, në vijim, hapja ndaj një opozite të brendshme. Një perspektivë që do të haste në rezistencë nga segmente të tjera, veçanërisht nga strukturat ushtarake.
Po në Uashington, çfarë po mendohet? A po shqyrtohet mundësia e rrëzimit të presidentit Miguel Díaz-Canel për ta vënë Kubën nën tutelë, siç ndodhi me qeverinë e Delcy Rodríguez në Venezuelë, dhe më pas ta shndërrojnë ishullin në një “Floridë të re”, me rivierat e saj, hotelet luksoze dhe fushat e golfit? Deri para pak muajsh, një hipotezë e tillë do të dukej e paimagjinueshme.