Në moshën shtatëvjeçare, Mahmoud Darwish nuk ishte ende Mahmoud Darwish.
Më kujtohet shumë mirë ai fëmijë. Ishte i qetë dhe bënte një jetë të thjeshtë. Kishte hyrë në shkollë në moshën pesëvjeçare. Besoj se ishte nxënës i shkëlqyer. Besoj gjithashtu se ishte disi aventurier. Jetonte në një fshat të vogël të quajtur Al-Birwa, pranë Akës. Një ditë, kur u kthye nga shkolla, nuk e gjeti nënën në shtëpi. I thanë se ajo kishte shkuar në Aka bashkë me gjyshen. Ai vendosi menjëherë të shkonte t’i gjente, pa e ditur se bëhej fjalë për një qytet. Mori rrugën kryesore dhe eci për disa orë. Nuk pati kurrë frikë; kishte vetëm pak etje. Ishte këmbëngulës dhe dëshironte me çdo kusht të arrinte te nëna. Kishte ndjesinë se po jetonte një aventurë të madhe. Për herë të parë zbuloi se çfarë ishte një qytet, me rrugët, shtëpitë dhe njerëzit e tij. Natyrisht, nuk e gjeti nënën dhe, pasi qau, vendosi të kthehej. Kur mbërriti në fshat, gjeti të gjithë banorët të shqetësuar për zhdukjen e tij. Kishin kontrolluar të gjitha puset për të parë mos kishte rënë në ndonjërin prej tyre. Kur humbet një fëmijë në një fshat, banorët gjithmonë fillojnë duke kontrolluar puset. Më kujtohet shumë mirë kjo anekdotë.
Nëse atë ditë fëmija nuk ra në një pus, disa ditë më vonë diçka tjetër ra në të. Ishte një natë pranvere. Të shtënat me armë zgjuan babanë tim. Më morën mua, fëmijën që isha atëherë, së bashku me disa enë kuzhine, dhe e gjithë familja u nis nën dritën e hënës, përmes ullishteve. Pas disa orësh ecjeje arritëm në Liban. Atëherë, për herë të parë, ai fëmijë kuptoi se ishte refugjat. Po atë ditë kuptoi edhe se kishte jetuar gjithë jetën me hënën si shoqëruese, kishte rënë në një pus.
Më kujtohet shumë mirë ai fëmijë në Liban, në kampet e refugjatëve palestinezë. Pikërisht aty nisi vetëdijesimi i tij i vërtetë për botën. Ai nuk e dinte se çfarë do të thoshin fjalët “mërgim”, “Izrael”, “kthim”. Asnjë fëmijë nuk ka nevojë për këto fjalë, por ai kishte nevojë për to, sepse bashkëjetonte me to. Papritur, ai kaloi nga bota e fëmijërisë në botën e të rriturve. Vetëdija e tij për tragjedinë palestineze u formua duke e jetuar vetë atë tragjedi. Ajo erdhi përmes fjalëve, dhe kështu ai hyri në botën e fjalës.
Kur u detyruam të mërgonim, kishim përshtypjen se gjithçka ishte e përkohshme, se arabët do t’i mposhtnin agresorët dhe se gjithçka do të përfundonte brenda pak javësh. Një vit më vonë, njerëzit e kuptuan se ky ishte fati ynë. Duhej të ktheheshim në Palestinë, pa menduar se çfarë do të ndodhte pas kthimit. Kështu u kthyem fshehurazi në fshatin tonë.
Për ne, ky kthim ishte si realizimi i një ëndrre. Por ëndrra ishte shkatërruar. Vetë fshati ishte shkatërruar. Kisha qenë refugjat në Liban dhe u gjenda refugjat në vendin tim. U desh të bënim shumë përpjekje për të siguruar identitetin tonë ligjor, sepse sipas ligjit izraelit ne ishim “të pranishëm, që mungonin”.
Në fillim, kur shkoja në shkollë, më duhej të fshihesha në një nga klasat nga frika se mos më shihte mbikëqyrësi, sepse nuk kisha asnjë leje. Pa letërnjoftim nuk isha qytetar. Kështu filloi lufta.
Më kujtohet se, kur isha dhjetë vjeç, isha i apasionuar pas letërsisë dhe poezisë. Gjithçka që na ndodhte mua dhe prindërve të mi e shkruaja. Kur isha trembëdhjetë ose katërmbëdhjetë vjeç, recitova një poezi gjatë një feste të madhe të organizuar për të kremtuar krijimin e Shtetit të Izraelit. Autoritetet u kishin kërkuar të gjitha shkollave ta festonin përvjetorin me fjalime. Drejtori mbajti një fjalim, mësuesi një tjetër dhe një nxënës të tretin.
Meqenëse isha nxënës i shkëlqyer, sidomos në hartime, dhe mësuesi shihte tek unë prirje për poezinë, më zgjodhën të recitoja një poezi. U gëzova shumë dhe shkrova një poezi kundër gjithë kësaj historie të krijimit të Shtetit të Izraelit. Në të flisja për tragjedinë tonë si refugjatë, për shpërndarjen e popullit palestinez, për grabitjen e tokës sonë dhe për përndjekjen nga guvernatorët ushtarakë. Isha sentimental dhe nuk kisha vetëdije politike. Kjo bëri bujë të madhe në fshat dhe pikërisht atëherë guvernatori ushtarak më thirri në zyrën e tij. Më goditi dhe më kërcënoi me burg nëse vazhdoja të shkruaja poezi.
Deri atë ditë, për mua poezia nuk ishte diçka serioze; ishte më tepër një derdhje ndjenjash dhe një argëtim. Por guvernatori ushtarak ma përcaktoi atë ditë rrugën: të shkruaja poezi. Pikërisht atëherë kuptova se poezia ishte një armë. Duhej të zgjidhja: ose të mos luftoja, pra të mos shkruaja, ose të luftoja dhe, për rrjedhojë, të shkruaja poezi. Zgjodha luftën dhe kjo formësoi marrëdhënien time me autoritetin.
Më vonë, kur shkova në shkollën e mesme, kuptova se izraelitët po na mësonin mënyrën e përsosur për t’u bërë sionistë. Mësova gjithçka për popullin hebre, por shumë pak për Islamin dhe historinë e popullit arab. Për shembull, studiova shumicën e veprave të poetit hebre Haim Nahman Bialik. E mësoja poezinë e tij përmendësh. Ndërsa nga Al-Mutanabbi njihja vetëm një poezi. Duhej ta mësoja Biblën përmendësh për të kaluar provimet, ndërsa Kuranin nuk e kam studiuar kurrë. Të gjitha veprat letrare që trajtonin çështjen kombëtare ishin të ndaluara. Disa mësues arabë u mësonin nxënësve poezi të vjetra që lartësonin lavdinë e kulturës sonë. Kur zbuloheshin “në shkelje”, u ndalohej të jepnin mësim dhe dëboheshin.
I riu arab nuk zgjedh të merret me politikë; është politika ajo që i vjen atij. Kudo: në shkollë, gjatë lëvizjeve të tua, gjatë udhëtimeve, madje edhe brenda vetë vendit, përballesh me probleme politike.
Kur je i ri, natyrisht, nuk e ndien domosdoshmërinë dhe rëndësinë e organizimit. Mendon se mjafton ta refuzosh gjendjen ekzistuese dhe ta shprehësh atë refuzim me fjalë ose me poezi. Por, kur fillova të lexoja libra dhe të formohesha politikisht, kuptova se ishte e domosdoshme t’i bashkohesha një partie revolucionare që e luftonte këtë politikë dhe që mblidhte aspiratat kombëtare të popullit arab palestinez.
Kështu hyra në Partinë Komuniste Izraelite (PCI), menjëherë pas përfundimit të shkollës së mesme. U bëra redaktor në gazetën e partisë, Al-Jadid, e më pas kryeredaktor i revistës së saj letrare. Midis partisë dhe meje pati një pajtim të plotë.
Veprimtaria e Partisë Komuniste Izraelite mbështetej në parimin politik, i kristalizuar më vonë, se politika sioniste e Izraelit çonte drejt katastrofës dhe se nuk kishte zgjidhje sioniste për konfliktin arabo-izraelit. Zgjidhja e vetme qëndronte në njohjen e të drejtave kombëtare legjitime të popullit palestinez.
Njëkohësisht, partia u jepte mbështetje të vazhdueshme luftërave shoqërore të masave kundër shfrytëzimit dhe kapitalizmit izraelit.
Marrëdhënia ime me organizatën zgjati deri në vitin 1970, kur vendosa ta braktisja atë realitet në mënyrë rrënjësore. U bashkova me radhët e rezistencës palestineze. Kështu, marrëdhënia ime me partinë ka qenë gjithmonë një zgjedhje intelektuale dhe ideologjike, në harmoni të plotë. Nuk dhashë dorëheqje nga Partia Komuniste Izraelite, por nuk jam më anëtar i saj, thjesht sepse nuk jam më i pranishëm në tokën e pushtuar.
Në vitin 1973 ndodhesha në Liban. Isha një nga të paktët që, që nga dita e parë, besonte se arabët do të fitonin ose, të paktën, do të arrinin një fitore. Vendosa të luftoja me armën e letërsisë. Shkrova poezi gjatë luftimeve.
Sigurisht, gjatë çastit të shpërthimit, çdo predhë është më e fuqishme se një poezi. Por më pas gjërat mund të ndryshojnë. Çdo ditë shkruaja për ndikimin që lufta kishte mbi mua. Radiot arabe dhe gazetat botonin çdo ditë ato që shkruaja. Në atë kohë, kjo konsiderohej një armë e fuqishme psikologjike në luftë.
Poezia është armë. Kjo është e padiskutueshme. Por nëse kjo armë është e ndryshkur, nëse poezia nuk është e mirë, ajo nuk mund ta përmbushë kurrë rolin e saj. Besoj se poezia e dobët, pavarësisht synimeve të autorit të saj kundër imperializmit, në fund i shërben më shumë imperializmit sesa e pengon atë. Që një poezi të jetë revolucionare dhe të përmbushë rolin e saj, para së gjithash duhet të jetë e bukur. Poezia e dobët pajtohet me imperializmin dhe me shëmtinë e ndikimit që ai ushtron mbi shpirtrat tanë, mbi shpirtin njerëzor.
Poezia e luftës ekziston vetëm kur përqafon problemet e popullit, thelbin e gjërave dhe dukuritë historike. Duhet të ketë diçka absolute që e bën poezinë një objekt estetik të përhershëm, të aftë të prekë njerëzit dhe t’i shtyjë të përqafojnë një kauzë, një luftë, një betejë kundër një armiku ose një pengese.
Për ne, revolucionarët, çështja e poezisë së luftës është bërë tashmë një e vërtetë e vetëkuptueshme. Por ajo kërkon edhe një shqyrtim në planin artistik: arma duhet të jetë e mprehtë, e saktë, e bukur dhe prekëse.
Prandaj punoj në dy drejtime njëkohësisht: thelloj marrëdhënien time me kauzën palestineze dhe, njëkohësisht, marrëdhënien time me gjuhën poetike. Eci në dy rrugë paralele. Ndonjëherë bukuria e poezisë sime – niveli i saj artistik – bëhet aq abstrakte, sa rrezikon të humbasë funksionin e saj.
Poeti ka gjithmonë një rol nxitës, por pikërisht ky rol mbaron shumë shpejt. Ky problem shfaqet me forcë të veçantë në vendet e Botës së Tretë. Në botën arabe, tetëdhjetë për qind e njerëzve janë analfabetë. Ata nuk mund të lexojnë një gazetë. Si mund të arrij deri tek ata? A mund të shkruaj vetëm në dialekt?
Sa më i lartë të bëhet niveli artistik i poezisë, aq më i vogël bëhet numri i lexuesve. Pozita e poetit është shumë delikate. Si mund ta pajtoj zhvillimin tim artistik me nivelin kulturor të lexuesve të mi?
Kjo pyetje mund të marrë përgjigje vetëm përmes përvojës personale. Sa më përket mua, nuk mund të pretendoj se e kam zgjidhur plotësisht këtë dilemë. Kam shkruar një poezi shumë përpara kohës së saj, si për nga përmbajtja, ashtu edhe për nga përmasa revolucionare, por gjuha e saj është e vështirë. Unë nuk shkruaj vetëm për njerëzit e sotëm, për një të tashme të paditur; shkruaj për të ardhmen. Marrëdhëniet e mia me masat janë marrëdhënie me të ardhmen.
Besoj se zhvillimi i letërsisë nuk zhvillohet vetëm në rrafshin e vetë letërsisë, por edhe në rrafshin e punës revolucionare. Pikërisht për këtë arsye, lufta nuk mund të heqë dorë nga ngritja e përgjithshme e nivelit kulturor.
Para disa vitesh, unë isha një mit në vendet arabe, për mediat, për botën letrare dhe për popujt arabë. Kur lexonin poezinë time, qytetarët arabë më shihnin si një hero që vinte jetën në rrezik, ndërkohë që në jetën time nuk kishte asgjë heroike.
Babai im, përkundrazi, është hero.
Brenda pak ditësh ai kaloi nga një jetë e denjë në varfëri të madhe. Kishte gjashtë fëmijë. Zotëronte tokë, por nuk pranoi kurrë ta shiste. Sot ajo tokë është konfiskuar. Autoritetet izraelite e blenë me forcë, duke depozituar shumën e parave në një bankë në dispozicion të babait tim. Megjithatë, ai nuk pranoi kurrë t’i prekte ato para, as në çastet më të vështira, kur kishte më shumë nevojë për to. Ai parapëlqente të vdiste sesa të merrte qoftë edhe një qindarkë nga ato para.
Mendoj se ky ishte një qëndrim patriotik jashtëzakonisht i bukur. Unë e nderoj heroizmin, por nuk kam bërë asgjë që ta meritoj këtë cilësi. Natyrisht, mund të isha kënaqur me të, të isha bërë një lloj heroi pa heroizëm. Por, duke qenë shumë krenar, jam i lumtur që isha i pari që e refuzova dhe e denoncova këtë mit.
Shkrova një artikull të njohur në botën arabe, me titull “Na kurseni nga kjo dashuri mizore”. Në të shpjegoja se isha vetëm një poet në fillimet e tij, një poet që përpiqej vazhdimisht të përmirësonte stilin e vet dhe të kuptonte më mirë problemet njerëzore, ndër të cilat më e madhja mbetej për mua çështja palestineze.
Po ashtu shkrova se nuk kisha pushuar kurrë së qeni nxënës i pionierëve të mëdhenj të poezisë arabe dhe se formimi i këtij miti nuk ishte rezultat i ndonjë merite të veçantë timen, por i simpative politike ndaj arabëve që jetonin nën pushtimin izraelit.
Kur u dëgjua zëri i një poeti – në këtë rast zëri im – që sfidonte pushtimin dhe epërsinë e autoritetit izraelit në vetë atdheun e pushtuar, kjo pati një ndikim pothuajse magjik mbi shpirtin e masave arabe. Kritikët anashkaluan nevojën për ta gjykuar poezinë time si poezi dhe u mjaftuan duke më konsideruar një hero pa heroizëm.
Unë e refuzoj këtë etiketë. E refuzoj “mitin Mahmoud Darwish” dhe e refuzoj këtë teprim në vlerësim, të cilin nuk e meritoj. Do të preferoja që Palestina të ishte e lirë dhe të mos kisha shkruar kurrë asnjë poezi.
(Përktheu nga arabishtja: Michel Seurat)