Dyzet vjet më parë, në anën tjetër të Perdes së Hekurt, zhvillohej në heshtje një tragjedi që preku jetën e më shumë se një milion njerëzve, por që sot është zhytur pothuajse në harresë. Në vitin 1984, Partia Komuniste Bullgare ndërmori një fushatë të ashtuquajtur të « rilindjes kombëtare », të drejtuar kundër pakicave myslimane të vendit – turqve, sllavëve myslimanë të njohur si pomakë dhe romëve. Sipas statistikave zyrtare, këto komunitete përbënin 14% të popullsisë prej 8,9 milionë banorësh që kishte atëherë Bullgaria. Emrat dhe mbiemrat e tyre u bullgarizuan me detyrim, përdorimi i gjuhës turke në hapësirën publike u ndalua, ndërsa praktikat fetare islame iu nënshtruan një shtypjeje të ashpër.
Termi « rigjenerim » ose « rilindje » (vazrazhdane), i zgjedhur për të emërtuar këtë fushatë, i referohet « Rilindjes Kombëtare » bullgare të fundit të shekullit XIX, kur Bullgaria u shkëput nga Perandoria Osmane dhe fitoi pavarësinë. Të njëjtin emër e ka marrë edhe një parti e së djathtës ekstreme, e cila vitet e fundit ka fituar ndikim të konsiderueshëm në skenën politike bullgare.
Në studimin e saj të hollësishëm mbi artet, e veçanërisht mbi kinematografinë bullgare gjatë komunizmit, Nadège Ragaru tregon se si regjimi përdori, në vitin 1988, një superprodhim kinematografik, filmin me dy pjesë Temps de violence (« Kohë dhune »), për të rikthyer në opinionin publik përfytyrimin e errët të periudhës osmane dhe për të lartësuar, në kontrast me të, virtytin dhe guximin e të krishterëve ortodoksë. E gjithë kjo ndodhte në një kohë kur Kisha Ortodokse ishte shndërruar në një mbështetëse besnike të pushtetit komunist, tashmë në rënie.
Një vit më vonë, ndërsa regjimi po jetonte ditët e tij të fundit, ai hapi madje kufirin me Turqinë, duke i shtyrë ata që kundërshtonin fushatën e « rilindjes » të merrnin pjesë në atë që u quajt « ekskursioni i madh »: afro 400 mijë njerëz u detyruan të shpërnguleshin në Turqi. Disa familje mbetën atje, ndërsa të tjera u kthyen shpejt në Bullgari. Megjithatë, ndonëse partia politike që pretendonte të përfaqësonte komunitetin turko-mysliman luajti një rol të rëndësishëm dhe të debatueshëm në Bullgarinë postkomuniste, dhuna e viteve 1980 mbetet edhe sot një temë për të cilën flitet shumë pak në vend.
Në këtë kontekst, shfaqja e një brezi të ri autorësh nga pakica turke, që shkruajnë në gjuhën bullgare, merr një rëndësi të veçantë. Përkthyesja Marie Vrinat i ofron publikut frëngjishtfolës mundësinë të njihet me krijimtarinë e dy prej tyre.
« Djali i livandës » (në origjinal Лавандуловото момче) është romani i parë, plot dritë, i Burhan Kerim, i lindur në vitin 1995. Youssouf, rrëfimtari që jeton në Sofje, merr lajmin për vdekjen e gjyshit dhe kthehet në fshatin ku familja e tij dikur kultivonte livandë. Fshati, tashmë i shpopulluar dhe pothuajse i braktisur, bëhet vendi ku kujtimet e fëmijërisë së Youssouf ndërthuren me ato të gjyshit të ndjerë, por edhe me kujtesën e fshatit dhe të mbarë krahinës, të shënjuar thellë nga historia e ashpër e shekullit XX. Në këtë rrëfim shfaqen gjithashtu figurat e mëdha të Biblës dhe Kuranit, si dhe klasikët e poezisë persiane.
Eminé Sadk, e lindur në vitin 1996, ndërthur humorin me tragjiken për të rrëfyer odisenë e Nikolaï Todorov, një mësuesi të rëndomtë gjeografie në një qytet të vogël në juglindje të Bullgarisë. Pas një darke me kolegët që përfundon keq, ai arratiset dhe nis një endje të gjatë nëpër fshatrat rome dhe turke të krahinës së Loudogorié – Deliorman në turqisht –, një rajon tejet i varfër dhe i lënë pas dore. Aty e mirëpret i moshuari Muhittin, i cili i flet për të atin e Nikolaï, një nga mësuesit e paktë që kishin kundërshtuar fushatën e « rilindjes », një fakt për të cilin Nikolaï nuk kishte dijeni.
Ndonëse romani përshkohet nga një pesimizëm i thellë për mundësinë që Bullgaria të pajtohet me të kaluarën e saj, ai është njëkohësisht një homazh i mrekullueshëm për marrëdhëniet njerëzore dhe fuqinë e tyre përtëritëse.