Seriali emblemë i Netflix-it me sukses planetar, Stranger Things (2016–2026), u prit shumë shpejt si një vepër me frymë progresiste. Ndoshta sepse, në kufirin mes fantastikes dhe fantashkencës, kjo histori për fëmijë të apasionuar pas lojërave me role dhe të përballur me forca të liga rikthen nostalgjinë e viteve 1980, kohë në të cilën edhe zhvillohet, duke e lexuar atë përmes prizmit të feminizmit, diversitetit kulturor dhe marginalitetit.
Në vitin 2017, gjatë ndarjes së një çmimi për serialin, aktori David Harbour u shpreh me entuziazëm në emër të gjithë ekipit: “Ky çmim (…) është një thirrje (…) për të ndërtuar, përmes artit tonë, një shoqëri më empatike dhe më mirëkuptuese (…). Ne do t’i zmbrapsim brutalët, do t’i mbrojmë të margjinalizuarit dhe të përjashtuarit, ata që nuk kanë një shtëpi.”
Mjaftoi kjo, në fillim të epokës Trump, që seriali të interpretohej si pararojë e një rezistence kulturore të mbështetur nga Netflix, një platformë e perceptuar si e afërt me idetë demokrate. Universi paralel në qendër të rrëfimit, “Bota përmbys”, dhe krijesat e tij shqetësuese u lexuan madje si metaforë e një Amerike të shkatërruar nga neoliberalizmi. Dhe si të mos shihej tek presidenti republikan figura e tradhtarit të sezonit të tretë, një politikan biond, biznesmen dhe i korruptuar nga rusët?
Thelbësisht të mirë
Në thelb, përmbajtja politike e serialit mbetet e moderuar. Është e vërtetë se heroina, Eleven, ngrihet kundër shtetit federal dhe shërbimeve sekrete, të cilat e kanë shfrytëzuar atë dhe fëmijë të tjerë si kobaja në një laborator misterioz. Por rrëfimi nuk e çon këtë revoltë deri në fund: përkundrazi, ajo gjen strehë dhe mbrojtje te një sherif, ai i Hawkins-it, një qytet i vogël fiktiv në Indiana. Që në fillim vendoset kështu një kornizë e qartë: Shtetet e Bashkuara mund të kenë mangësitë e tyre, por mbeten thelbësisht të mira.
Nga ky premisë buron edhe sfondi ideologjik i historisë, i përqendruar në një episod kyç të sezonit të dytë. Aty Eleven përballet me një tjetër rrugë: takon Kalin, një e arratisur me prejardhje indiane, e rrethuar nga një grup rebelësh në Çikago, me një estetikë që kujton pankët dhe militantët afro-amerikanë. Dhuna e rezistencës së tyre e tërheq Eleven-in; megjithatë, sapo situata del jashtë kontrollit, ajo kthehet te mbrojtësi i saj me uniformë. Zgjedhja është e qartë: rebelimi është një tundim, por rendi mbetet streha përfundimtare.
Edhe motivi i ylberit, që duket si një jehonë e Rainbow Coalition, lëvizjes antiraciste dhe antikapitaliste të nisur në Çikago në vitin 1969, paraqitet këtu i zhveshur nga çdo përmbajtje konfliktuale. Në këtë univers, tensionet sociale zbuten, ndërsa kritika mbetet e kufizuar. Imazhi i vendit mund të gërvishtet herë pas here, por kurrë nuk vihet realisht në pikëpyetje. Edhe militarizmi kritikohet, por gjithmonë si një e keqe e nevojshme.
Në përpjekjet për të kompensuar dobësitë e institucioneve, seriali thekson një tjetër element: karakterin përmbushës të shoqërisë amerikane. Grupi ndërbrezor që formohet rreth Eleven-it bëhet një mikrokozmos ku secili gjen vendin e vet, pavarësisht papërsosmërive të ekonomisë së tregut. Qendra tregtare, në zemër të sezonit të tretë, shkatërron bizneset e vogla, por kjo nuk pengon motrën e vogël të njërit prej personazheve të shpallë, për të marrë akullore falas: “E di çfarë më pëlqen më shumë te ky vend? Kapitalizmi…”, duke e përkufizuar atë si një sistem ku shpërblimi varet nga kontributi.
Përballë këtij entuziazmi, zëri kritik i Murray-t, një detektiv privat që e quan kapitalizmin një “mashtrim” që pasuron të pasurit, tingëllon si një devijim pothuaj paranojak. Në fund, mangësitë e modelit amerikan duken të parëndësishme krahasuar me armikun tjetër: Bashkimin Sovjetik. Ky i fundit shfaqet si një fuqi e errët dhe tinëzare, e aftë të ndërtojë baza sekrete nën qendra tregtare dhe të burgosë njerëz në Kamçatka. Ndërsa Rusia, ku zhvillohet një pjesë e madhe e sezonit të katërt, paraqitet si një sistem përqendrimi, ku njerëzit ëndërrojnë të hanë gjalpë kikiriku ndërsa dridhen nga të ftohtit.
Krijuesit e serialit, vëllezërit Matt dhe Ross Duffer, të rritur me imagjinatën e viteve 1980, kanë bërë një zgjedhje të kujdesshme: nga ai univers kanë marrë pikërisht ato përfaqësime që mund të dekonstruktohen për të dhënë një pamje të guximshme, duke nisur nga stereotipet gjinore dhe paragjykimet racore, por pa e vënë në diskutim shoqërinë e konsumit. Një pozicionim i tillë nuk është aspak i rastësishëm, sidomos po të merret parasysh pesha e vendosjes së produkteve: vetëm sezoni i tretë numëron rreth njëqind e pesëdhjetë të tilla, mesatarisht tetëmbëdhjetë për episod. Të integruara në mënyrë të padukshme në rrëfim, ato shërbejnë si mekanizma për partneritete reklamimi fitimprurëse: koleksione të veçanta veshjesh, seri të kufizuara këpucësh sportive, drithëra “vintage”…
Këtyre u shtohet edhe një tjetër dimension: “aktivizimi” i publikut përmes një morie iniciativash, nga lojërat dhe dyqanet e përkohshme, te eventet festive. Coca-Cola bashkëpunon me Netflix-in për të rikthyer në treg një pije të harruar, duke prodhuar qindra mijëra kanaçe për këtë rast, ndërsa rrjeti i shitjes Target rindërton një nga dyqanet e tij të vitit 1987, për ta pasuar më pas me mbi njëqind e pesëdhjetë artikuj me logon e serialit në dyqanet e vitit 2025.
Në këtë kornizë ideologjike, e hapur majtas ndaj çështjeve shoqërore, por e kufizuar djathtas nga antikomunizmi dhe konsumizmi, publiku liberal i Netflix-it gjen hapësirë për disa nuanca antikonformizmi: një personazh refuzon rolin e nënshtruar dhe të nënës që i imponon patriarkati; trajtimi i homoseksualitetit shërben si një sfidë ndaj konservatorizmit. Këto qëndrime kanë edhe një funksion të qartë mediatik: e mbajnë veprën në qendër të vëmendjes, duke gjeneruar diskutime të shumta në rrjetet sociale, deri edhe nga figura si Elon Musk. Vetë Bela Bajaria, përgjegjëse për përmbajtjen, e ka vlerësuar këtë aftësi të Stranger Things për të krijuar “biseda, komunitete, shpërndarje dhe grupe fansash”.
Rezultatet flasin vetë: 1.2 miliardë shikime dhe një kontribut në ekonominë amerikane të vlerësuar në 1.4 miliardë dollarë. Të ardhurat nga abonimet dhe burimet e tjera, të përforcuara nga hapja ndaj reklamave që prej vitit 2022, kanë kompensuar pa vështirësi rritjen e kostove të prodhimit, që arrijnë në dhjetëra milionë dollarë për episod. Nuk është e vështirë të imagjinohen drejtuesit e kompanisë duke festuar, teksa kujtojnë me njëfarë ironie debatet mbi natyrën gjoja subversive dhe antikapitaliste të Stranger Things.