Vetëm disa ditë para nisjes së Kampionatit Botëror të Çiklizmit Rrugor (21–28 shtator), Kigali, kryeqyteti i Ruandës, ishte veshur me ngjyrat e Bashkimit Ndërkombëtar të Çiklizmit (UCI). Por më 18 shtator, një incident i ndodhur 6 000 kilometra larg ekspozoi kufijtë e komunikimit të kontrolluar të regjimit. Në aeroportin e Brukselit, gazetarit Stijn Vercruysse iu ndalua hipja në aeroplan. Edhe pse ishte i pajisur me akreditim zyrtar, të nënshkruar nga Ministria e Sporteve e Ruandës dhe nga UCI, qëndrimet e tij kritike ndaj pushtetit i mbyllën dyert e fluturimit të Brussels Airlines drejt “vendit të një mijë kodrave”.
Asgjë nuk mundi, megjithatë, të prishte organizimin e ngjarjes së dytë më të madhe sportive globale të mbajtur ndonjëherë në Afrikë, pas Kupës së Botës FIFA 2010 në Afrikën e Jugut. Për një javë të tërë, gara i ofroi Ruandës një shikueshmëri të jashtëzakonshme. E transmetuar në 33 vende, ajo tërhoqi të paktën 300 milionë shikues, përfshirë mbi 1,5 milion vetëm në Francë. Për shtatë ditë rresht, pamje idilike, urbane dhe natyrore, shërbyen si intermezzo vizuale gjatë transmetimit të garave.
Një partneritet i kontestuar me PSG-në
Ndërsa organizimi i ngjarjes u vlerësua nga UCI dhe nga garuesit, vendi u akuzua nga mediat dhe nga shumë shoqata për përdorimin e sportit si mjet për të përmirësuar imazhin e tij (sportswashing). Presidenti Paul Kagame, në pushtet që nga viti 2000 dhe i rizgjedhur në vitin 2024 me 99,18% të votave, po përpiqet të largojë vëmendjen ndërkombëtare nga shkeljet e të drejtave themelore që kryhen në vendin e tij. Kjo strategji synon gjithashtu të zbehë kujtesën për mbështetjen e tij ndaj rebelëve të M23-së, të denoncuar veçanërisht nga OKB-ja dhe nga Republika Demokratike e Kongos (RDK).
Reputacioni ndërkombëtar i vendit mbetet një shqetësim për Kigali-n. Megjithatë, Ruanda investon masivisht në sport në mënyrë pragmatike, me shpresën për përfitime ekonomike, veçanërisht në turizëm, i cili sot përbën 10% të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB). Sfidat janë të shumta. Edhe pse norma e rritjes – rreth 8% ndërmjet viteve 2021 dhe 2024 – është shumë e lakmueshme, prej saj përfiton kryesisht “një elitë e ngushtë e sektorit formal”, sipas raportuesit special të Kombeve të Bashkuara, Olivier de Schutter, pas misionit të tij në vend në maj. “1% më i pasur i ruandezëve përvetëson 20% të të ardhurave kombëtare, pothuajse dyfishin e pjesës që përvetësojnë 50% më të varfrit.” Pavarësisht këtyre pabarazive, vendi paraqet gjithsesi tregues socialë zyrtarë inkurajues, si ulja e ndjeshme e varfërisë dhe e vdekshmërisë foshnjore.
Një model rritjeje i bazuar pjesërisht në sport ka ngjallur kritika, duke qenë se bëhet fjalë për një vend të izoluar, i renditur i 159-ti (nga 195) në Indeksin e Zhvillimit Njerëzor të Kombeve të Bashkuara. Shumat e investuara janë kolosale, ndërkohë që 40% e buxhetit kombëtar mbetet i varur nga ndihma ndërkombëtare. Kigali paguan 11,5 milionë euro në vit klubit anglez Arsenal – padyshim klubi më i popullarizuar mes ruandezëve – dhe midis 10 dhe 15 milionë euro Paris Saint-Germainit (PSG) për të shfaqur markën “Visit Rwanda” në fanellat e lojtarëve. Këto dy partneritete, të arritura në vitet 2018 dhe 2019, janë ripërtërirë së fundmi, pavarësisht kundërshtimeve të disa shoqatave të tifozëve. Që nga prilli, marka shfaqet gjithashtu në pajisjet e Atlético Madridit për 10 milionë dollarë në vit dhe së shpejti do të shfaqet edhe në veshjet sportive të Los Angeles Clippers (basketboll) dhe Los Angeles Rams (futboll amerikan), falë një marrëveshjeje të arritur më 29 shtator 2025.
Duke investuar në këto klube, pushteti siguron një vizibilitet të gjerë ndërkombëtar, por edhe një popullaritet të caktuar brenda vendit, ku futbolli mbetet sporti mbret. “Nëpër fshatra, në vitet 1990, batalionet e FPR-së organizonin turne futbolli”, kujton Aimable Bayingana, ish-zëdhënës i FPR-së. Në vitin 1993, në kohën e marrëveshjeve të paqes të Arushës, që ndalën luftën midis kryengritësve të udhëhequr nga Kagame dhe qeverisë ekstremiste të presidentit Juvénal Habyarimana, u krijua madje Klubi Futbollistik i Ushtrisë Patriotike të Ruandës (APR FC). Dikur i ndaluar në ligat afrikane, sot ky klub është një nga ekipet kryesore të vendit. “Sporti i mbante trupat të angazhuara, i mbante në formë, sillte disiplinë, zbutte tensionet…”, vijon Bayingana, i cili ka qenë president i Federatës Ruandase të Çiklizmit nga viti 2007 deri në vitin 2019.
Sporti është pjesë integrale e rendit shoqëror të promovuar nga FPR-ja, i cili ka lënë gjurmë në rindërtimin e vendit pas gjenocidit ndaj Tutsive, që shkaktoi rreth një milion viktima midis prillit dhe korrikut 1994. Tregimet e panumërta të të mbijetuarve që gjetën ngushëllim në aktivitetet fizike theksohen shpesh. Sot, sporti përdoret për të promovuar idealin e një “shoqërie paqësore” aktive, ku popullsia udhëheq “një jetë të shëndetshme” – vizion i përshkruar në planin e zhvillimit të Ministrisë së Sporteve. Një herë në muaj, të dielën në mëngjes, të gjithë ruandezët inkurajohen të marrin pjesë në aktivitete fizike. Pista e atletikës, disa kilometra e gjatë, që rrethon rrugën e re të golfit të kryeqytetit, frekuentohet çdo ditë nga qindra banorë të Kigali-së. Kudo, në kafene dhe dyqane, ekranet transmetojnë kampionatet evropiane të futbollit.
“Kjo histori [e Kampionatit Botëror të Çiklizmit] nuk vjen nga strategë që janë ulur në një zyrë për të menduar se si të përdoret biçikleta për të promovuar dhe ‘pastruar’ Ruandën”, siguron Ivan Wulffaert, ish-drejtues belg i fabrikës së birrës Skol, sponsor prej kohësh i çiklizmit lokal. “Në vitin 2015, kur filluam të mendonim për kampionatet botërore, me Aimable Bayingana, Olivier Grandjean [ish-drejtor i Tour du Rwanda, shënim i redaksisë] dhe disa të tjerë, qëllimi ynë ishte, mbi të gjitha, të sillnim çiklistë ruandezë në tridhjetëshen e parë”, shpjegon ai, i veshur me rroba çiklizmi, me biçikletën e garës pranë. “Presidenti Kagame filloi të jepte kontributin e tij vetëm në fund të procesit të kandidaturës, në vitin 2018”, shton ai. “Pasi pa se ishte e mundur, nuk na munguan më mjetet”, shton Bayingana.
Turizëm luksi, financë dhe teknologji të reja
Për organizimin e Kampionatit Botëror të Çiklizmit, “logjistika kushtoi 16 milionë dollarë [13,8 milionë euro]”, sipas ministres së sporteve, Nelly Mukazayire. “Por e gjithë kjo shumë u investua në mënyrë lokale dhe prej saj përfituan bizneset ruandase, pra populli”, thekson ajo gjatë një takimi në stendën “Visit Rwanda”, të vendosur në zonën e tifozëve në Convention Center. Duhet shtuar edhe taksa e paguar ndaj UCI-së, “5 deri në 10 milionë dollarë”, sipas Sheja Vallière, zëdhënës i Bordit të Zhvillimit të Ruandës (Rwanda Development Board – RDB), i cili nuk ka dashur të japë shifrën e saktë.
Të gjitha këto iniciativa janë pjesë e një strategjie zhvillimi të menduar thuajse njëzet vjet më parë. Në vitin 2007, Kagame themeloi Këshillin Këshillues Presidencial (Presidential Advisory Council – PAC), të përbërë nga intelektualë dhe investitorë të shquar, si amerikanët Joe Ritchie dhe Michael Fairbanks. Pa industri të zhvilluar, shumë e vogël dhe me popullsi tepër të madhe për t’u mbështetur vetëm në bujqësinë intensive, Ruanda duhej, sipas PAC-së, të orientohej drejt turizmit luksoz dhe të biznesit – pak vizitorë, për të ruajtur mjedisin, por me fuqi të lartë blerëse – si dhe drejt financës dhe teknologjive të reja, duke ndjekur modelet e Singaporit dhe Monakos. Vendi mbështetet gjithashtu në përvojën e Luksemburgut, i cili përkrah projektin e Qendrës Financiare të Kigali-së, me ambicie ndërkombëtare.
Kagame mund të mbështetet gjithashtu te princi Tamim bin Hamad Al Thani, me të cilin ka lidhje të ngushta. Katari, pronar i PSG-së dhe i përfshirë në ndërmjetësimin me RDK-në, së fundmi është bërë aksioner i kompanisë ajrore RwandAir (49%) dhe i aeroportit ndërkombëtar të ardhshëm (60%), që po ndërtohet pranë kryeqytetit dhe që do të menaxhohet prej tij.
“Nëse synoni një klientelë me shumë para, nuk investoni në klube ‘low cost’”, përmbledh ish-portieri ndërkombëtar Eugène Murangwa. “Qëllimi ynë është të përmirësojmë nivelin e jetesës së qytetarëve të Ruandës”, shton Ishami, i cili sot drejton një fondacion për promovimin e sportit. “Ne besojmë se sporti hap mundësi ekonomike dhe sociale”.
Zyrtarisht, kjo strategji po jep rezultate. Sipas RDB-së, qarkullimi turistik është dyfishuar që nga lansimi i markës “Visit Rwanda” në vitin 2018, duke arritur në 600 milionë dollarë në vitin 2024. Sipas Vallière, synimi është të arrihet “1 miliard dollarë brenda pesë vjetësh”.
Strategjia qeveritare duket se gëzon mbështetje të gjerë. Madje edhe partia e vetme opozitare – në një vend ku liritë e shoqatave dhe të shprehjes janë rreptësisht të kontrolluara – nuk e kundërshton më. “Ne e kemi kritikuar në fillim”, pranon Frank Habineza, senator dhe kryetar i Partisë së Gjelbër, e cila mori vetëm 0,50% të votave në zgjedhjet e fundit presidenciale. “Mendonim se ishte para e hedhur kot, se do të ishte më mirë të investohej drejtpërdrejt në zhvillimin e vendit. Por sot shohim rezultate konkrete, siç janë 25 milionë dollarët e investuar nga Masai Ujiri.”
Ai i referohet kompleksit Zaria Court, që përfshin hotel, restorante dhe fusha sportive, i inauguruar në korrik nga Kagame dhe ish-lojtari nigerian i NBA-së, Masai Ujiri. I vendosur në lagjen Remera, pranë stadiumit Amahoro (45 000 vende) dhe BK Arena (10 000 vende), Zaria Court është fryt i rrjeteve të krijuara në basketbollin botëror. Kigali është bërë një nga ndalesat kryesore të Ligës Afrikane të Basketbollit, e lansuar në vitin 2019 nga NBA-ja dhe Federata Ndërkombëtare e Basketbollit (FIBA), pavarësisht kritikave të forta të dy senatorëve amerikanë, Marsha Blackburn dhe Jeff Merkley, të cilët akuzojnë NBA-në se vazhdon të ketë “marrëdhënie me diktatorë dhe despotë”.
Që nga viti 2024, vendi mirëpret edhe një turne tenisi të qarkut ATP, të mbështetur nga ish-kampioni franko-kamerunas Yannick Noah. Ndërkohë, rikthimi i një gare të Formula 1 në kontinent – e fundit u mbajt në vitin 1993 në Afrikën e Jugut – po mbështetet nga shtatë herë kampioni i botës, Lewis Hamilton. Prania e princit Albert të Monakos pranë Kagame-s gjatë dorëzimit të trofeve më 28 shtator forcoi idenë e një mbështetjeje nga Monakoja – e cila vetë organizon një Grand Prix që nga viti 1929 – për kandidaturën e Ruandës. Megjithatë, vendi ende nuk ka një pistë, përballë konkurrencës së Afrikës së Jugut, e cila gjithashtu po kandidon.