Në vitin 1966, dhjetë vjet pas konferencës së Dartmouth-it, që shënoi fillimin e programit të kërkimeve teknoshkencore kushtuar « inteligjencës artificiale » (IA), në Shtetet e Bashkuara u krijua roboti i parë bisedor, brenda mureve të Institutit të famshëm të Teknologjisë të Masaçusetsit (MIT). Ky program, i zhvilluar nga Joseph Weizenbaum, asokohe profesor i informatikës në MIT, mundësonte simulimin e ndërveprimeve gjuhësore. Parimi ishte i thjeshtë: përdoruesi shtypte një fjali në një makinë shkrimi të lidhur me kompjuterin, programi e analizonte fjalinë, gjeneronte një përgjigje të përshtatshme sipas udhëzimeve të tij dhe e shfaqte atë në formë teksti. Krijuesi e quajti programin ELIZA, i frymëzuar nga emri i njërit prej personazheve të dramës Pygmalion, Eliza Doolittle, një shitëse lulesh që mëson të flasë si aristokrate për t’u shtirur si dukeshë. Programi nuk simulonte një aristokrate, por një psikoterapist, në një parodi të bisedës me pacientin. Ai mjaftohej me riformulimin e pohimeve të përdoruesit, kryesisht në formë pyetjesh, për ta nxitur të fliste më shumë, pa dhënë asnjëherë përgjigje të hollësishme.
Kjo zgjedhje shpjegohej me arsye teknike: programi nuk kishte qasje në një fond informacioni nga i cili mund të merrte të dhëna për të prodhuar përgjigjet e tij. Ai funksiononte duke identifikuar fjalë kyçe në fjalitë e përdoruesit dhe duke zbatuar rregulla të paracaktuara. Për shembull, nëse dallonte fjalë si « baba » ose « nënë » në kërkesat e shkruara nga përdoruesi, programi gjeneronte një përgjigje të tipit « Më flisni për familjen tuaj ». Në të kundërtën, ELIZA përgjigjej me një shprehje të përgjithshme, si « E kuptoj », « Shumë mirë » ose « Vazhdoni ».
Bëhej fjalë, pra, për një program mjaft të thjeshtë. Megjithatë, efektet psikike rezultuan befasuese. Vetë Weizenbaum u habit nga shpejtësia dhe intensiteti me të cilin përdoruesit e antropomorfizonin programin dhe lidheshin emocionalisht me të: « Nuk e kisha kuptuar se ndërveprime kaq të shkurtra me një program kompjuterik relativisht të thjeshtë mund të shkaktonin mendime delirante te njerëz përndryshe krejt normalë », do të shkruante ai dhjetë vjet më vonë në librin e tij, duke iu rikthyer në mënyrë kritike këtij eksperimenti teknologjik. Weizenbaum përmend rastin e sekretarës së tij, e cila i kërkoi të dilte nga dhoma ndërsa ajo po provonte programin, sikur të kishte përballë një qenie njerëzore së cilës po bëhej gati t’i besonte sekretet e saj më intime. Informatikani habitej kështu nga « atribuimet jashtëzakonisht të tepruara » që « edhe një publik me arsimim të mirë është në gjendje t’u bëjë (…) teknologjive që nuk i kupton ». Sipas Weizenbaum-it, prirja jonë kolektive për t’u atribuuar kompjuterëve qëllime ose emocione buron kryesisht nga paaftësia për të kuptuar funksionimin e brendshëm të këtyre programeve kompjuterike. Duke shpjeguar mekanizmin e ELIZA-s, informatikani synonte ta zhveshte programin nga « aura magjike », për t’i demistifikuar këto teknologji të reja.
Gjashtëdhjetë vjet më vonë, këto përpjekje duket se nuk kanë dhënë fryt. Ndonëse shprehja « efekti ELIZA » sot përdoret për të përshkruar prirjen për ta barazuar funksionimin e kompjuterit me sjelljen njerëzore ose për t’i atribuuar një sistemi informatik një botë të brendshme psikike (qëllime, emocione, aftësi për të kuptuar…), reflektimet kritike të informatikanit duket se janë harruar gjerësisht. Që nga hedhja në përdorim e robotit bisedor ChatGPT në vitin 2022, janë të panumërt ata që, mes miliona përdoruesve të tij, u drejtohen këtyre sistemeve digjitale në vetën e dytë njëjës, sikur të ishin qenie njerëzore të afta për t’i kuptuar kërkesat që u bëhen. Është sikur eksperimenti laboratorik i informatikanit sot po zhvillohet në shkallë masive nga një grusht kompanish private.
Kështu, antropomorfizimi është bërë pjesë e përditshmërisë. « Efekti ELIZA » ushqen një treg të ri, ndërsa përfytyrimet delirante që Weizenbaum kishte identifikuar në atë kohë marrin përmasa kolektive dhe planetare – madje edhe përmes gjuhës sonë të përditshme, e cila përdor terma antropomorfikë si « inteligjencë artificiale », « asistent virtual » apo « agjentë bisedorë ». Ndryshe nga ELIZA, funksionimi i thjeshtë i së cilës ishte shpjeguar qartë nga krijuesi i saj në një artikull shkencor, produktet e sotme softuerike mbështeten në algoritme që, në shumicën e rasteve, mbeten të panjohura për përdoruesit dhe aspektet e ndryshme të të cilave nuk bëhen gjithmonë publike. Me pak fjalë, robotët e sotëm bisedorë janë po aq të lehtë për t’u përdorur, sa janë të vështirë për t’u kuptuar. Mirëpo, siç e kishte parashikuar Weizenbaum-i dhe siç e konfirmon një studim i fundit, sa më pak t’i kuptojmë, aq më shumë i antropomorfizojmë dhe aq më tepër priremi t’u drejtohemi këtyre sistemeve në vend të njerëzve – për shembull, për të kërkuar këshilla ose mbështetje emocionale. Studimi tregon se ndjenjat e mahnitjes ose të magjepsjes që ngjallin këto programe nxisin përdorime antropomorfike, të cilat, nga ana e tyre, mund të krijojnë forma të varësisë emocionale. Nuk është për t’u habitur që njerëzit që e kuptojnë më mirë funksionimin e këtyre sistemeve kanë më pak prirje t’u besojnë atyre gjëra personale dhe i përdorin algoritmet më shumë për detyra të caktuara e të kufizuara (analizë rezultatesh, përmbledhje dokumentesh etj.).
Nuk është aspak e habitshme që kompanitë që zhvillojnë këto shërbime digjitale krijojnë lloj-lloj veçorish që mund ta përforcojnë prirjen tonë për antropomorfizim, me qëllim që të na bëjnë të varur prej tyre. Një strategji e tillë vërehej tashmë në rrjetet sociale komerciale, përmes funksioneve si lëvizja e pafundme e përmbajtjes në ekran apo rekomandimet e personalizuara, të krijuara për ta maksimizuar angazhimin e përdoruesve duke i nxitur të qëndrojnë të lidhur dhe duke i mbyllur në flluska të përshtatura sipas tyre. Kjo ekonomi e vëmendjes tani po merr formën e një ekonomie të lidhjes emocionale, e cila shfrytëzon ndjenjat dhe emocionet tona duke luajtur me prirjet tona psikike. Shumica e këtyre sistemeve, të disponueshme falas për publikun e gjerë, përdorin vetën e parë njëjës (përemrin « unë »), u drejtojnë përdoruesve pyetje të reja dhe u bëjnë lajka ose ua përforcojnë bindjet – për të përmendur vetëm disa nga teknikat e përdorura. Në vend që ta demistifikojë marrëdhënien tonë me makinat algoritmike, siç rekomandonte Weizenbaum-i, ky model shfrytëzon nevojën tonë për t’u njohur e vlerësuar nga të tjerët dhe na nxit të krijojmë marrëdhënie të personalizuara me këto shërbime digjitale.
Këto projeksione antropomorfike shumëfishohen veçanërisht në rastin e aplikacioneve komerciale që ofrojnë « shoqërues » virtualë, të krijuar posaçërisht për të simuluar biseda emocionale ose miqësore me përdoruesit, si ato që ofrojnë kompanitë Replika apo CharacterAI. Disa madje bien në dashuri me robotët e tyre bisedorë, ndërsa më të dëshpëruarit u kërkojnë këshilla për t’i dhënë fund jetës. Në Shtetet e Bashkuara janë ngritur disa padi lidhur me raste të përdoruesve që kanë kryer vetëvrasje pas bisedave me robotë, të cilët dyshohet se ua kishin përforcuar mendimet vetëvrasëse. Sipas një raporti të Center for Countering Digital Hate, këto raste mund të ilustrojnë një problem më strukturor, që lidhet me shpeshtësinë e udhëzimeve të dëmshme të gjeneruara nga këto sisteme: këshilla për vetëlëndim, lista barnash për mbidozë, letra lamtumire të përpiluara nga programet.
Përtej këtyre rreziqeve për shëndetin e përdoruesve të rinj, është me vend të shtrohet pyetja për pasojat afatgjata të ndërveprimeve të përditshme digjitale me këto sisteme automatike. Si do të ndikojnë ato në jetën tonë psikike? Si mund t’i ruajmë aftësitë themelore shoqërore, si dëgjimi, empatia, durimi apo aftësia për të debatuar dhe argumentuar, pasi të jemi mësuar t’u drejtojmë kërkesa urdhëruese robotëve bisedorë (ose « chatbotëve »), të disponueshëm 24 orë në ditë, 7 ditë në javë, gjithmonë në anën tonë dhe gjithmonë të gatshëm të na bëjnë lajka? Sepse, për sa kohë që kemi burimet materiale për t’i mbajtur në funksion, këto sisteme algoritmike nuk do të lodhen kurrë, nuk do të sëmuren kurrë dhe nuk do të kenë kurrë nevojë për vëmendje apo kujdes.
« Kapitalizmi i vetmisë »
Këta robotë ofrojnë, pra, simulime të tjetërsisë që eliminojnë rreziqet e përballjes me tjetrin dhe të papriturat që sjell çdo takim. Individi që bisedon me robotin e tij bisedor nuk takon askënd tjetër, përveç një pasqyrimi algoritmik të vetvetes, të gjeneruar mbi bazën e llogaritjeve probabilistike të kryera mbi të dhënat e tij personale. I mashtruar nga ky pasqyrim, që duket sikur i drejtohet me « ti », ai e merr atë për dikë tjetër, duke ngatërruar imazhin e vet me një qenie tjetër, pikërisht si Narcisi në mit, i cili përfundon duke rënë në dashuri me pasqyrimin e vet, njësoj si individët që bien në dashuri me sozinë e tyre digjitale.
Përmes robotëve bisedorë nuk krijohet as një marrëdhënie shoqërore me tjetrin, as një marrëdhënie reflektuese me vetveten, por një marrëdhënie me veten që ngatërrohet me marrëdhënien me tjetrin. Kjo mund të na shtyjë të kthehemi në një gjendje konfuzioni, të karakterizuar nga mungesa e dallimit mes vetes dhe tjetrit, vetes dhe botës, impulseve dhe realitetit. Larg së qeni alter ego, këto simulime digjitale mohojnë vetë mundësinë e ndarjes, e rrjedhimisht edhe të marrëdhënies. Ekonomia e lidhjes emocionale kërcënon kështu vetë mundësinë për të krijuar lidhje, ndërsa marrëdhëniet shoqërore zëvendësohen gradualisht nga varësia emocionale ndaj shërbimeve digjitale të kontrolluara nga kompani private, në të cilat me gjasë së shpejti do të integrohen reklama të synuara. Në një kohë kur izolimi tashmë njihet si problem i shëndetit publik, ky « kapitalizëm i vetmisë » mund të shkaktojë një proletarizim shoqëror të përgjithësuar.
Përballë një situate të tillë, idetë e Weizenbaum-it padyshim meritojnë të rikthehen në vëmendje. Në këtë drejtim shkojnë edhe disa propozime politike. Për shembull, ideja për t’i çantropomorfizuar robotët bisedorë, duke shmangur përdorimin e vetës së parë njëjës, pyetjet e përsëritura apo lajkat. Një vendim i tillë do të dukej në përputhje me rregulloret evropiane, si Digital Services Act, neni 25 i të cilit ndalon ndërfaqet mashtruese (« dark patterns »), apo AI Act, neni 5 i të cilit ndalon sistemet e inteligjencës artificiale që përdorin teknika të fshehta nën pragun e vetëdijes ose teknika manipuluese. Mund të mendohet edhe për një ndryshim më të thellë të modelit, duke u dhënë përparësi teknologjive që nxisin kontributin e përbashkët dhe mbështesin marrëdhëniet e ndihmës së ndërsjellë ose të solidaritetit, shkëmbimin e njohurive mes të barabartëve apo krijimin e grupeve që fuqizojnë aftësitë e anëtarëve të tyre. Këto teknologji ekzistojnë, por përhapja e tyre kërkon mbështetje politike, të drejta të reja kolektive dhe modele të reja ekonomike. Prej tyre varet e ardhmja digjitale e lidhjeve tona emocionale.