KY KAPITALIZËM QË DREMIT NË SECILIN PREJ NESH
Jeta dhe vdekja e borgjezit të vogël të sjellshëm

Si ta luftojmë një rend shoqëror që ka instaluar tek ne vetë mënyrat e tij të të parit të botës? Kjo dilemë përshkuan veprën e sociologut Alain Accardo, tamam si figura që ai mishëron: ajo e borgjezit të vogël të sjellshëm, i shpërndarë midis dëshirave të tij zhgënjyese dhe revoltës së ndaluar. Kriza klimatike dhe ekzigjenca e një ekologjie antikapitaliste do të lajmërojnë fundin e këtij lloji njerëzor?

504

Nëse në garën e monopolizimit të kapitalit industrial dhe financiar, borgjezia e madhe ka ruajtur avantazhet e veta klasike, përkundrazi, në fushën e mbledhjes së kapitalit simbolik dhe kulturor (veçanërisht në formën e saj shkollore dhe universitare), borgjezia e vogël ka bërë më shumë sesa të mbështeste krahasimin me borgjezinë e madhe. Ajo krijoi diçka duke nisur nga asgjëja, të paktën duke kontribuar gjerësisht në zhvillimin dhe shpërndarjen nëpërmjet botës, të një stili jete të karakterizuar nga gjithë pushteti i parasë, kulti i guximit sipërmarrës, lëvizja afariste, sjellja drejt një konsumimi detyrues dhe morali miop i grimuar i gjithi nga një lloj spiritualiteti fasadash në lidhje me modelin amerikan. 

Ky « shpirt i ri i kapitalizmit », siç e kishte pagëzuar Luc Boltanski dhe Eve Chiapello (1), ia kishte dalë mbanë që para krizës së madhe të vitit 2008 të kolonizonte gjykimet dhe ndjeshmëritë, duke u futur bile edhe në mjediset më të pabindura në parim të shpirtit borgjez, dhe më të favorshme tradicionalisht ndaj vlerave të humanizmit progresist apo dhe ideve të socializmit revolucionar. Për Boltanskin dhe Chiapellon, ky orientim ideologjik ishte shumë i lidhur me peshën gjithmonë në rritje që po merrte borgjezia e vogël e re e kuadrove, e të diplomuarve me studime të larta, e universitarëve, e artistëve dhe grupeve të tjera hyrëse, të rinj në kapital kulturor, po që shumoheshin me nevojat sociale gjithmonë në rritje të hierarkisë, arsimit, informacionit, këshillimit, prezantimit, zbavitjes etj.  Punonjësit e viteve 2000 ishin gjithmonë të ngarkuar me zinxhirë, por një numri të mirë prej tyre, ata zinxhirë u dukeshin më pak të rëndë. Ose të paktën kjo ishte ajo për të cilën Shkolla e Republikës dhe Shtypi i Kryeqytetit konkuronin me njëri-tjetrin për t’i bindur. Ata e ndiqnin me një hap të sigurtë ndryshimin, që kishte nisur që në vitin 1968, dhe që në një gjysmë shekulli, siç mund ta masim në ditët e sotme, i shpuri klasat e mesme (jo pa i zhvilluar nëpërmjet infektimit simbolik në njëfarë mënyre, drejt klasave popullore të urbanizuara) që ta shihnin veten dhe të silleshin sikur të ishin shndërruar në qënie të paafta për t’i imponuar vetes të tjera formula, një tjetër ideal jete, të ndryshëm nga ai i shpallur nga priftërinjtë e mëdhenj të narcizizmit të borgjezisë së vogël të gjysmës së parë të shekullit të XX. 

Ky ideal, ashtu siç ishte gdhendur dhe nga Andre Gide (veçanërisht nga ai) në mermerët e Ushqime tokësore (1897), duke i kërkuar gjithkujt që ta kthejë veten e tij drejt dhe kundër të gjitha tabuve, « qënien më të pazëvendësueshme në botë ». Po ashtu, Paul Valery në librin e tij Narcisse (1890) nxiste secilin që të “humbiste në veten e tij” për të mësuar « të adhuronte dhe të bashkohej me Unin e tij të pashtershëm ». Në vetvete, një program i tillë mund të ishte tërësisht tërheqës nëse nuk do të kishte përfshirë midis kushteve të tjera lejuese, vendosjen e konkurencës më të keqe individualiste. Në fund të fundit, ky ultimatum, moralisht vdekjeprurës, gjendet në penën e të gjithë letrarëve tanë të mëdhenj dhe mendimtarëve që nga Rilindja dhe rimarrja e trashëgimnisë antike. Nga Znj La Fayette deri tek Marguerite Duras, nga Montaigne deri tek Jean-Paul Sartre apo dhe Andre Malraux, letërsia dhe, akoma më gjerë, të gjitha artet perëndimore nuk pushuan së lëvduari fuqitë personale të Unit dhe të shtyjnë çdo individ që ta kthejnë jetën e tyre në një vepër arti të adhurueshme, të ngjashme me asgjë tjetër në botë, duke harruar të saktësojnë se përmes kushteve konkrete të një arritjeje në jetën e gjithsecilit, në mënyrë të pashmangshme, ka dhe në një sistem ultrakonkurues, ku nuk do të dinim të bënim abstraksion, shkatërrim, deri dhe në vrasje, pak a shumë në një shkallë të madhe, të njëfarë numri të të tjerëve. 

Pabarazi, krenari dhe humbje kohe 

Zbulojmë sot me dëshpërim atë që kritika marksiste vinte në dukje që në vitin 1844: se fjalimi i humanizmit abstrakt, idealist dhe i çmuar mbi thelbin e Njeriut universal dhe aftësia e tij për të dominuar botën ka një tendencë të pakëndshme për të bërë iluzion mbi fatin konkret të njerëzve real dhe mbi nënshtrimin e masave ndaj oligarkisë. Në vitet 2000, zëdhënësit e neoliberalizmit si të së djathtës ashtu dhe të së majtës, e kishin humbur nga sytë, duke supozuar se nuk e kishin kuptuar kurrë kategorikisht, se formula e emancipimit njerëzor, nuk ishte aq shumë Terenci  me librin e tij « Unë jam njer i»,  as Dekarti me « Cogito ergo sum » (Mendoj prandaj unë jam), të cilën e kishte formuluar me librin e tij « Pasurohuni » njëfarë Francois Guizot, historian universitar që bënte pjesë në qeverinë e « mbretit borgjez » Louis Philippe (1830-1848). Në fakt, dimë se ultimatumi i Guizot, u shndërrua në moton e të gjithë borgjezisë së vogël, dhe parapriu varfërimin pa kufij dhe pa keqardhje të proletariatit. 

E tillë ishte në thelb, pikëpamja që u mundova të shprehja duke hartuar Borgjezin e vogël e të sjellshëm, para njëzet vjetësh. Në dukje, që atëherë ka kaluar shumë kohë në planin e ngjarjeve apo dhe të ekonomisë. Kjo mënyrë u vendos edhe tek redaktimet, që pas rezultatit të papritur të zgjedhjeve presidenciale të vitit 2017, dhe më pas atyre legjislative që pasuan, për të folur për « një botë të re », për « ndërprerje » me botën e vjetër dhe për të rimarrë në mënyrë informacionesh gazetareske, pa asnjë distancë kritike, « elementet e gjuhës », të komunikuesve të regjimit që përpiqen të përsërisin faktin se ardhja e z. Emmanuel Macron solli një revolucion – siç theksonte dhe titulli i librit të fushatës së tij. Por për aq pak sa mund të shqyrtojmë atë që ndodhi në këndvështrimin e logjikave strukturore dhe të historisë kolektive, nuk mund të arrijmë në përfundimin se lëvizja inerciale e shoqërisë kapitaliste nuk ka njohur kurrë më parë ndryshime vendimtare. 

Nga kjo pikëpamje, edhe dyndja në skenën politike dhe në sferën e Shtetit, të aktorëvë të improvizuar makronistë, nuk ka sjellë ndonjë gjë të re. Në planin strukturor, sa subjektiv dhe objektiv në të njëjtën kohë, mungesa e progresit të historisë duket sikur e konfirmon predikimin e La Bruyere (në shekullin XVII): « Në njëqind vjet, bota do të mbijetojë akoma në tërësinë e saj: do të jetë i njëjti teatër dhe i njëjti dekor, por nuk do të jenë të njëjtët aktorë.» Në fakt, luhet i njëjti repertor, por me një shpërndarje të ndryshme. Kryeministri i ri Macron, shfaqet gjithë shkëlqim, ose si një prototip i borgjezit të vogël të kohës sonë, ose të paktën si tipi i fundit, dhe, në këtë kuptim, ai është ikona përfundimtare e njeriut ekonomik, i mbërthyer nga kapitalizmi i shekullit të XXI, neo-aristokrati i shoqërisë së bollëkut, i pabarazisë, lavdisë, i pamjes së gënjeshtërt, dhe humbjes së kohës, modeli i shkëlqyer që i është propozuar nxënësve tanë në shkollat e mira të vendit. 

Fatkeqësisht për të dhe për ata që i përngjasojnë atij, kanë mbërritur shumë vonë për t’i dhënë një karrierë të lirë ambicjeve të tyre: shoqëria e bollëkut është duke u rrënuar. Edhe duke u ruajtur që të hiqesh për kolapsologut, mund të dallosh premisat e një tërmeti të fuqishëm. 

Kemi prekur kështu të vetmin aspekt të rëndësishëm të realitetit aktual që mund ta konsiderojmë me të vërtetë si një risi që mund të sjellë ndryshime thelbësore në rrjedhën e historisë sonë: pohimi gjatë dekadës së fundit të ndërgjegjes ekologjike, jo vetëm në formën e një fjalimi shkencëtarësh mbi raportet midis aktiviteteve njerëzore dhe menaxhimit të mjedisit natyror, dhe as të një doktrine filozofiko-antropologjike mbi përkatësinë e Njeriut në Natyrë –  ide dhe opinione që janë shprehur, tashmë, ka pak kohë, pa ndonjë bujë të madhe, dhe që duhet ta pranojmë. Përkundrazi, këto vitet e fundit, kemi qenë prezent në një nga lëvizjet e një tërësie të trupit shoqëror, që shkencat shoqërore kanë pasur gjithmonë vështirësi për ta kuptuar sepse shpesh këto lëvizje kanë tendencën ta shpjenë kolektivin  tek interindividualja dhe është, praktikisht, e pamundur  të gjesh me saktësi  ku, kur dhe përse pikërisht individualitet e panumërta që formojnë një grup social ndryshojnë drejtim me një tërësi të habitshme, si një grup zogjsh apo një grumbull peshqish që në dukje nuk i binden asnjë sinjali të izoluar të kapshëm. 

Arsyeja është se këto lëvizje, në mënyrë të pandashme kolektive dhe individuale, nuk kanë një drejtues unik, por që ka shumë mundësi të jenë orkestruar në çdo rast në popullatën njerëzore, nga një mekanizëm komunikimi i menjëhershëm ndërmjet dijeve (habitus à habitus) tek individët e formuar nga e njëjta materie kolektive: të njëjtat reaksione në të njëjtat kushte strukturore të ekzistencës dhe në të njëjtat stimuj ekonomikë. Kjo lloj forme ndjeshmërie tërësisht sociale është e dënuar nga vetë natyra që t’u shpëtojë analizave ndërvepruese të politologëve të shërbimit dhe miopisë puntiniste të instituteve që kryejnë sondazhe. Këtë gjë shpjegon dhe fakti se pse pjesa më e madhe e të ashtuquajturve ekspertëve tanë, përgjithësisht, e humbin shfaqjen e së resë tek e vjetra. Në këtë mënyrë, gjatë viteve 2010, fluksi i madh i ndjeshmërisë ekologjike u zhyt pak nga pak në peizazh, në një mënyrë pothuajse të heshtur, pavarësisht zhurmës mediatike që u bë rreth tentativave të kota të përmirësimit elektroralist të ekologjisë nga qeveritë pasardhëse.  Klasat tona drejtuese, që besonin se kishin lidhur përfundimisht klasat e mesme në karron e liberalizmit të së djathtës dhe të së majtës, menduan fillimisht se për të çuar në vatrën prodhuese klasat e mesme të shqetësuara dhe për të devijuar zemërimin e tyre përpara tmerrit kapitalist, mjaftonte që t’i besoje një portofol ministri, më shumë honorifik sesa i dobishëm, ndonjë përfaqësuesi të borgjezisë së vogël të gjelbër i etur për të bërë karrierë. 

Spektri i ekologjisë 

Siç e kemi konstatuar, këto tentativa të së ashtuquajturës e majta qeveritare, më pas e djathta makroniste, për të futur në trungun kapitalist një element ekologjist, u desh të bëheshin ulje të mëdha nëpërmjet një fiaskoje. Kjo mund të habisë vetëm ata që nuk e kishin kuptuar mirë akoma se një projekt i tillë është nga vetë thelbi i tij i papërputhshëm me logjikën e zhvillimit kapitalist. 

Ky i fundit detyron çdo qeveri dhe çdo administrator të shesë gjithçka dhe çfarëdolloj gjëje, përfshi këtu dhe nënën e tij, natyrisht, nëse gjen treg edhe për të. Është më se e qartë se për të futur ekologjinë në politikë, nuk mjafton të rekrutojmë disa të rinj bashkëpunëtorë ambicioz apo naivë dhe t’u ngjisim në ballë etiketën « ekologjist shërbimi » për të rregulluar problemin. As Franca, as Europa, as planeti nuk do të silleshin më mirë. Një Saturn i tillë që gllabëron fëmijët e tij, kapitalizmi e shtrin gllabërimin e tij në gjithçka që ekziston, pa llogaritur riprodhimin e tij afatgjatë: burime minerale, bimore, shtazore, bile dhe njerëzore, gjithçka duhet të vdesë, gjithçka është për t’u shitur, çdo gjë bëhet mall dhe para. Derisa i gjithë planeti të shndërrohet në një gropë shkarkimi që qelbet erë, helmuese dhe e pajetueshme. Vetëm nëse e ndalojmë këtë çmenduri vrasëse para se ajo të ketë shkatërruar gjithçka. 

Pikërisht në këtë pikë ekologjia – jo si ekologji artificiale dhe gjestikulime plot hijeshi dhe borgjezë të vegjël të sjellshëm, të apasionuar pas reputacionit, por një ekologji si një ndjeshmëri të masës që shprehet në një projekt kolektiv të përgjithshëm të transformimit social – po shfaqet në një numër gjithmonë e në rritje qytetarësh si e vetmja rrugëdalje nga kriza e civilizimit në të cilën ndodhemi. Ashtu siç “spektri i komunizmit” e bënte Europën të dridhej në shekullin XIX-të, spektri ekologjik bën botën të dridhet nga kapitali i madh aktual. 

Pikërisht këtu qëndron e vetmja risi e sotme, dhe shpresa e vetme. Çdo ditë bëhet më e qartë, sidomos në mendjen e brezit të ri, se jo vetëm duhet luftuar për të shpëtuar planetin, por dhe se beteja për të shpëtuar botën natyrore është absolutisht e pandashme nga beteja për të ndryshuar botën shoqërore. Në këtë nivel mendimi, nocioni i ekosistemit pushon së qëni një koncept-kyç i shkencave të jetës dhe të tokës për të krahasuar si në përhapje ashtu dhe në kuptim, konceptin e « sistemit social ». Me fjalë të tjera, nëse duam vërtet të shpëtojmë ekosistemin njerëzor, duhet t’i nxjerrim nga kapitalizmi. Ose më mirë të themi, duhet të nxjerrim kapitalizmin nga lloji njerëzor. Por sistemi social kapitalist ekziston gjithmonë dhe gjithandej gjendet në dy forma: njëra e konkretizuar në struktura, në institucione dhe në shpërndarjet e jashtme, për të luftuar nëpërmjet të gjitha rrugëve tradicionale të luftës politike; forma tjetër e fshehur dhe e trupëzuar në një lloj tjetër Teme, që mund ta përfaqësojmë në formën e një « borgjezi të vogël të sjellshëm » dhe ky i fundit është rrënjosur në thellësi të ndryshueshme, në secilin prej nesh. Nga kjo rezulton se beteja kundër sistemit kapitalist është gjithmonë në njëfarë mënyre, një betejë kundër një pjesë të vetvetes, kundër borgjezit të vogël oportunist që dremit në secilin prej nesh, gati për t’u zgjuar nga alarmi i sirenave. 

* Sociolog. Autor i veprës Borgjezi i vogël i sjellshëm. Mbi pretendimet hegjemonike të klasave të mesme, edicioni i ri do të shfaqet në botimet Agone, Marsej, më 10 janar 2020.

[1] Luc Boltanski dhe Ève Chiapello, Shpirti i ri i kapitalizmit, Gallimard, Paris, 1999.

[2] Tek filozofi Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716), njësitë më të vogla, që përbëjnë një tërësi autosufiçente, «nuk kanë fare dritare, nga të cilat mund të hyjë ose të dalë diçka » (Monadologie).

[3] «Homo sum, nihil humanum mihi alienum puto» («Jam një njeri, mendoj, dhe jam i mendimit se asgjë njerëzore nuk më është e huaj »), Térenci (shekulli i II, PK ).

[4] Sipas sociologut Pierre Bourdieu, habitus është një sistem dispozitash i trupëzuar nga individët gjatë socializimit të tyre dhe që variojnë në funksion të origjinës sociale.