NË LIBAN, NË VENDIN E KOMUNITARIZMIT, KLIENTALIZMIT DHE PABARAZIVE
Libani, prej dy shekujsh në kërkim të kombit

E sprovuar nga kriza e Covid-19 dhe nga vështirësitë ekonomike, popullsia libaneze po vuan varfërim të përkeqësuar nga zhvlerësimi i paundit. Të varur nga ruajtja e një shteti të dobët për t’i siguruar privilegjet e tyre, udhëheqësit politikë nuk kanë qenë në gjendje ta reformojnë vendin, pavarësisht zemërimit për shpërthimin e dyfishtë të portit të Bejrutit më 4 gusht.

1067
Mansour El Habre. — « Republicafé », 2012 Liban

Që nga shekulli XIX, Libani nuk ka pushuar së ballafaquari me ndërhyrjen nga fuqitë e mëdha, duke i dhënë sovranitetit zyrtar statusin tragjik të një “zone tampon” (zonë ose shtet i vendosur midis dy ose me shumë superfuqish rivale). Në 1833, vendi u pushtua nga trupat e Ibrahim Pashait, birit të Mohamed Aliut të fuqishëm (ose Mehmet Ali), nënmbret i Egjiptit, i shpallur kundërshtar i sulltanit Osman. Por britanikët bënë një sy qorr dhe përfunduan duke e detyruar Francën, të cilën sovrani egjiptian e admironte dhe e kishte aleate, të ushtrojë presion mbi të, që të urdhëronte djalin e tij të tërhiqte trupat nga malet libaneze në 1840. Grupimi i pesë fuqive koloniale (Franca, Italia, Prusia, Austria, Anglia) atëherë konsideroi se ambiciet e Mohammed Aliut për të përmbysur monarkinë osmane dhe për ta zëvendësuar atë nuk ishin të pranueshme.

Në këtë kontekst luftimesh për influencë midis fuqive të mëdha evropiane mbi të ardhmen e Perandorisë Osmane, të përshkruar si një “njeri i sëmurë” nga diplomacia ruse, shpërthyen shumë telashe të përgjakshme midis fshatarëve maronitë dhe druzë, për herë të parë në historinë e malit libanez. Këto përplasje janë vetëm pasoja e drejtpërdrejtë e rivalitetit franko-britanik imperialist i cili përqendrohet në këtë territor duke shkatërruar, me manovrat dhe manipulimet e tij, simbiozën e madhe shekullore që ekziston në rajonin Chouf midis dy komuniteteve Druze dhe Maronite. Nga kjo « bashkëjetesë » kishte dalë në të kaluarën figura e madhe e Fakhreddine II i cili mbretëroi mbi Emiratin e Malit nga 1590 deri në 1635. Duke kërkuar të emancipohej nga tutela osmane, në veçanti thurja e marrëdhënieve me Toscanën italiane, emirit iu desh të përballej me disa fushata ushtarake të udhëhequra nga trupat e Portës së Lartë. I kapur nga osmanët, ai u ekzekutua duke i’u prerë koka në Kostandinopojë (Stambolli i sotëm).

Në 1860, përplasjet midis Druzëve, të mbështetur nga ushtria osmane, dhe të krishterëve u përkeqësuan dhe u përhapën në fushën e Békaa-s. Franca, atëherë nën sundimin e Napoleonit III, vendosi të ndërhyjë dhe trupat e saj zbarkojnë në bregdetin libanez. Pesë fuqitë evropiane dhe Perandoria Osmane bien dakord për të zvogëluar sipërfaqen e Libanit. Për të kundërshtuar këtë “Liban të Vogël”  autoritetet franceze shpallën “Libanin e Madh” në 1 Shtator 1920. Duke mbuluar një sipërfaqe prej 10,452 km2, ky vend nuk do të pushojë së parë fatin e tij të lidhur me rivalitetet evropiane imperialiste apo edhe “perëndimore” nëse përfshijmë Shtetet e Bashkuara, të cilat u bënë fuqia dominuese në “botën e lirë” pas Luftës së Dytë Botërore, e cila në mënyrë efektive mobilizoi tre fetë monoteiste për t’u përballur me fuqinë e Bashkimit Sovjetik.

Duhet të rikujtojmë, kalimthi, se ishte gjatë periudhës së mandatit francez (1920-1943) kur një dekret i Komisionerit të Lartë më 1936 themeloi komunitarizmin institucional. Ai vendos në rendin publik libanez komunitetet fetare, duke shtuar se do të krijohej një komunitet i ligjit të përbashkët për ata libanezë që nuk e identifikonin veten me komunitetet tashmë presente. Ky status civil ende nuk është krijuar. Kjo gjë po detyron shumë libaneze dhe libanezë të shkojnë në Qipro, Turqi ose Francë sot për t’u martuar jashtë komunitetit të tyre.

Si një shtet tampon, i ekspozuar ndaj ndikimeve shpesh antagoniste, Libani gjithmonë e ka pasur të vështirë të përcaktojë vetveten dhe të kapërcejë kontradiktat. Në 1949, Georges Naccache (1904-1972), një nga gazetarët më të njohur libanezë dhe themelues, më 1925, i së përditshmes L’Orient (tani L’Orient-le jour) botoi një editorial kumbues që e çoi në burg . “‘As Perëndimi as Arabizimi’: me një refuzim të dyfishtë u bë e mundur që krishterimi dhe Islami të përfundonin aleancën e tyre [për të miratuar paktin kombëtar të nëntorit 1943, i cili shërbeu si një kompromis i pashkruar midis komuniteteve]. Çfarë lloj uniteti mund të nxirret nga një formulë e tillë? pyeste ai i çuditur. Atë që nuk e duan gjysma e libanezëve, mund ta shohim shumë mirë. Atë që gjysma tjetër nuk dëshiron, mund ta shohim shumë mirë. Por ajo që duan të dy gjysmat e përbashkëta është ajo që ne nuk  shohim. (…) Një shtet nuk është shuma e dy impotencave – dhe dy mohime nuk do të bëjnë kurrë një komb.”

“Gjenocidi arkitekturor”

Më vonë, Georges Naccache do të bëhej një admirues i madh i Gjeneralit Fouad Chéhab (1902-1973), Komandant i Përgjithshëm i Ushtrisë Libaneze, atëherë President i Republikës Libaneze midis 1958 dhe 1964. Ai ishte themeluesi i vërtetë i Shtetit Liban, duke ndërmarrë një numër mbreslënës të reformave me këshillat e  Louis-Joseph Lebret (1897–1966), prift dominikan, ekonomist dhe themelues i Institutit Ndërkombëtar për Kërkim dhe Trajnim, Edukim dhe Zhvillim (Irfed). Person të cilit ai kërkoi të drejtojë , mes 1960 dhe 1964, një studim socio-ekonomik mbi standardet e jetesës në rajone të ndryshme në Liban. Rezultati ishte një sondazh shumë shterues që demonstroi një nivel të pabarazive sociale shumë të madh, një përqendrim masiv të pasurive midis një pakice të vogël libaneze, në kontrast me ekzistencën e xhepave bosh në rajonet periferike rurale të vendit.

Në një konferencë me titull “Libani në kthesë”, mbajtur në 1962, ekonomisti nxiti libanezët duke bërë thirrje për këmbëngulje kundër pabarazive të tilla që mund të bënin që vendi i tyre të shkatërrohet. Kjo zhvendosje ndodhi në të vërtetë nga viti 1975 brenda kornizës së një ndezjeje të përgjithësuar të dhunës midis partive politike “të krishtera”, veçanërisht partia Phalangist e krijuar nga Pierre Gemayel dhe “Lëvizja Kombëtare Libaneze”, një grupim i partive jo-komunitare me në krye Kamal Joumblatt (1917-1977), udhëheqës i komunitetit Druze. Ai kërkoi barazi më të madhe midis të krishterëve dhe myslimanëve, këto të fundit mbështeteshin nga lëvizjet e armatosura palestineze në Liban.

Fouad Chéhab shpesh u referohej atyre që ai i quante “prodhuesit e djathit” – me fjalë të tjera, politikanët e paskrupullt që po përpiqeshin të vendosnin rregull në shtet. Në planin ndërkombëtar, presidenti ndërton politikën e tij të jashtme duke vendosur marrëdhënie të mira me Presidentin egjiptian Gamel Abdel Nasser. Kjo vetëm mundi të përkeqësonte zemërimin e borgjezisë biznesmene të krishterë, e cila shihte në kryetarin pan-arabist dhe socialist, mishërimin e djallit. Përballë vrullit të reformave dhe dëshirës presidenciale për të ndërtuar një shtet të fortë, mendimi i qarqeve konservatore të krishtera u përmblodh në një parullë shumë të pandjeshme, sipas së cilës “forca e Libanit qëndron në dobësinë e tij“. Nga ana e saj, borgjezia muslimane kërkoi më shumë të drejta në republikën e re të pavarur dhe në përgjithësi mbështeti lëvizjet e armatosura palestineze për të bërë presion ndaj borgjezisë së krishterë. Kjo e fundit ishte zhvilluar në Liban falë kësaj dobësie, por edhe për faktin se një pjesë e konsiderueshme e këtyre “fedainëve” ishin dëbuar nga Jordania në shtator 1970.

Një tjetër bashkëkohës i Fouad Chéhab meriton të përmendet për saktësinë e pikëpamjeve të tij. Ky është Michel Chiha (1891-1954), i cili ishte një bankier dhe kampion i liberalizmit ekonomik. Por ai ishte një mbrojtës i vendosur i diversitetit të komunitetit dhe paralajmëroi herët në lidhje me rreziqet që kishte Libani si rezultat i politikave izraelite si ndaj vendit të tij ashtu edhe ndaj palestinezëve. Koleksioni i tij i artikujve mbi Palestinën mbetet një kryevepër e kthjelltësisë. Chiha në fakt do ta ketë perceptuar shumë mirë konfliktin ekzistencial midis Izraelit të ndërtuar mbi ekskluzivitetin komunitar dhe Libanit, përkundrazi, të ndërtuar mbi menaxhimin e pluralizmit të butë.

Megjithatë, në disa qarqe mjaft margjinale maronite, lindi ideja që nëse hebrenjtë në Palestinë kishin shtetin e tyre, pse të krishterët të mos kishin të tyrin? Të krishterët dhe hebrenjtë, duke qenë në pakicë, pse nuk duhet të bashkohen kundër shumicës myslimane? Një këndvështrim i tillë i bëri jehonë, pa e ditur as vetë, një literature të tërë izraelite që mbronte destabilizimin e Libanit dhe nevojën për të sjellë një ndarje të vendit midis të krishterëve dhe myslimanëve. Ne e dimë se çfarë ndodhi më pas, së pari dorëvënia e Izraelit mbi një pjesë të Libanit jugor në 1978, pastaj pushtimi i verës së vitit 1982 i cili solli ushtrinë izraelite në Bejrut ku u kryen masakrat e civilëve palestinezë  në kampet Sabra dhe Chatila nga milicët Phalangistë nën syrin e bashkëpunëtorëve të ushtarëve izraelitë. Bashir Gemayel, djali i liderit të partisë Phalangiste Pierre Gemayel, u zgjodh president nga parlamenti libanez i rrethuar nga tanket izraelite. Ai u vra disa ditë më vonë në shpërthimin misterioz që shkatërroi selinë e partisë së tij. Do të ishte vëllai i tij Amin Gemayel ai që do ta pasojë atë dhe do të kryejë bombardimet në rrethinat jugore të Bejrutit, të dominuara nga Shiitët. Pikërisht në këtë kontekst kaotik evakuimi i luftëtarëve palestinezë do të kryhet nën kontrollin e një force ndërhyrje shumëkombëshe. Kjo e fundit do të jetë viktimë e disa sulmeve terroriste.

Fundi i ciklit të luftrave ndërkomunitare në 1990 nuk do ta shërojë Libanin nga dobësitë e tij fillestare dhe nga paaftësia  për të ndërtuar një shtet të denjë për këtë emër. Më keq, ardhja në pushtet e Kryeministrit Rafic Hariri në 1992, një biznesmen i mbështetur nga Mbreti i Arabisë Saudite – në detyrë deri në disa muaj para vdekjes së tij në një sulm në 2005 – do ta sjellë vendin në një regjim ekonomik më rentier, sikur të kishte burime kryesore.

Marrëveshjet e tregtisë së lirë u nënshkruan me një numër të madh vendesh duke shkaktuar pasoja negative në prodhimin, aftësitë industriale dhe bujqësore të vendit. Një regjim fiks i kursit të këmbimit që lidh paundin libanez me dollarin dhe nivele anormalisht të larta të normave të interesit në bonot e thesarit të monedhës vendase çuan shpejt në një ndërtim jo të shëndetshëm të borxhit në atë monedhë. Mbi të gjitha, kjo lehtësoi pasurimin e shpejtë të klasës së pasur të vendit, e cila hyri në borxhe në dollarë duke përfituar nga normat e ulëta të interesit dhe më pas duke bërë investime me rendimente shumë të larta në paund libanezë.

Gjatë kësaj periudhe, banorët e pjesëve më të bukura të kryeqytetit u zhvendosën nga shtëpitë e tyre për përfitimin e ndërmarrjes Solidere, e cila shndërroi qendrën e qytetit në një kopje vulgare të qyteteve prej qelqi dhe çeliku të Gjirit. Në pesëmbëdhjetë vjet, Bejrut, tashmë i shkatërruar nga kaq vite luftë, pësoi një gjenocid të vërtetë arkitekturor, siç dëshmohet nga ndërtimi i një xhamie të madhe në stilin turk duke prishur bukurinë arkitekturore të ish-Place des Martyrs, i njohur gjithashtu si Sheshi i Topave.

Një elitë e mbyllur në flluskën e saj

Menaxhimi “Haririan” i ekonomisë libaneze ishte drejtpërdrejt përgjegjës për dobësimin e saj. Megjithëse mesatarisht 6-7%, rritja kurrë nuk ka arritur nivele në përputhje me një periudhë të rindërtimit të pasluftës. Dhe qeveria i kushtoi pak vëmendje drejtësisë tatimore, normat e tatimit mbi të ardhurat u ulën në mënyrë tronditëse në një maksimum prej 10%, pavarësisht nga situata që kërkonte një taksë të veçantë për pasuritë e mëdha të bëra gjatë luftës. Ndërsa sektori i pronësisë përparoi, ai shumë shpejt u përball me vështirësi financiare, me kursimet e libanezëve që nxiteshin  nga normat e larta të interesit në depozitat bankare ose letrat me vlerë të borxhit publik. Gjatë periudhës Hariri  shumë të rinj të aftë u larguan nga vendi, ndërsa të tjerët ishin në gjendje të ndiqnin arsimin e lartë në Evropë ose Shtetet e Bashkuara në sajë të një programi me mijëra bursa për studentët. Një e papritur e cila shpjegon pse Rafic Hariri dhe djali i tij Saad mbeten të njohur nga një pjesë e popullsisë.

Megjithatë, sot, ekonomia libaneze rrezikon të copëtohet. Ngrirja de facto e depozitave bankare, një masë krejtësisht antikushtetuese, dëshmon për ekzistencën e një regjimi “bankocracie” unike në botë dhe plotësisht në kundërshtim me të drejtat e njeriut. Ishte rezultat i një menaxhimi të zymtë të sektorit bankar dhe të bankës qendrore libaneze të drejtuar nga i njëjti guvernator për gati 30 vjet, z. Riad Salamé që ishte emëruar në 1 gusht 1993, me vendim të Rafiq Hariri, për të cilin ai menaxhoi pasurinë në bankën tregtare Merrill Lynch. Sot, zhvlerësimi i paundit libanez dhe shtimi i kurseve të këmbimit kanë shkatërruar një pjesë të madhe të klasës së mesme dhe kanë shtyrë në shkallën e varfërisë mbi 50% të popullsisë. Ekzistojnë rreziqe të mëdha të uljes së jetëgjatësisë në Liban.

Sa i përket kastës politike që administron vendin, përfshihet pa ndërprerje në manovrat komunitare. Ajo jeton e mbyllur në një flluskë sikur ekonomia vazhdon të funksionojë normalisht, duke harruar ekzistencën e një populli të vuajtur. Nga ana tjetër, me siguri nuk janë kërkesat e reformës së Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN) që do të jenë në gjendje të pastrojnë dhe rigjallërojnë aktivitetin ekonomik. Një seri privatizimesh të ndërmarrjeve shtetërore dhe shitjeve të pasurive të tokës shtetërore janë planifikuar tashmë. Të gjitha këtyre fatkeqësive iu shtua shpërthimi gjigand i dyfishtë i 4 gushtit të kaluar, i cili shkatërroi rrethet lindore të kryeqytetit. Asnjëherë Libani nuk ka pësuar një katastrofë të një madhësie të tillë.

Në këtë kontekst, vendi ka nevojë për reforma, më urgjentja prej të cilave sot ka të bëjë me nevojën për të racionalizuar shpenzimet buxhetore, të fryra artificialisht nga subvencione të shumta, për të menaxhuar më mirë pasuritë e tokës të shtetit dhe bashkësive lokale, të vendosë një taksë të unifikuar të të ardhurave në vend të taksave të ndryshme, si dhe një taksë mbi pasuritë e mëdha, për të ruajtur fuqinë blerëse të pensioneve. Por gjithashtu dhe mbi të gjitha për të mbështetur sektorët prodhues të ekonomisë, për t’i dhënë fund inflacionit galopant dhe për të mbështetur klasat më të varfra të popullsisë duke rritur ndihmën sociale. Së fundmi, një masë e konsiderueshme kursimesh do të konsistonte në mbylljen e fondeve të ndryshme të pavarura të kompensimit që nuk kanë më një arsye për të ekzistuar, siç është ajo për personat e zhvendosur nga lufta 1975-1990 ose ajo kushtuar personave të zhvendosur nga Libani i Jugut pas pushtimit izraelit të vitit 1982.

* Profesor universiteti, ish-ministër i financave në Liban, autor i librit ‘Libani Bashkëkohor. Historia dhe shoqëria’, La Découverte, Paris, 2012.